Omówmy sobie kilka przykładów – niecki infiltracyjne, studnie chłonne, ogrody deszczowe (w gruncie i w pojemniku) oraz stawy retencyjne. Na początek wystarczy. Po więcej informacji sięgnij do poradników Fundacji Sendzimira.

Zobacz również:

• Odprowadzenie wody w mieście. Przegląd

• Jak zbudować odwodnienie punktowe i liniowe

• Broszury instruktażowe dot. zwiększania retencji krajobrazowej, Fundacja Sendzimira

Kalkulator

Przy obliczaniu odwodnienia punktowego i liniowego przydatny jest kalkulator. Nie inaczej jest tutaj. Na stronie Aquanet Retencja możesz dowiedzieć się jakie rozwiązania wprowadzić, żeby wykorzystać cały deszcz, który spada na Twoją działkę. Najpierw podajesz dane swojej działki (powierzchnię terenów zabudowanych i niezabudowanych) oraz rodzaj gruntu (przepuszczalny, nieprzepuszczalny). Następnie wybierasz jedno lub kilka rozwiązań z błękitno-zielonej infrastruktury i podajesz parametry (np. powierzchnia stawu retencyjnego). Na każdym etapie masz podpowiedzi, więc praca z kalkulatorem jest bardzo ułatwiona. Na koniec otrzymujesz informację ile wody udało się zagospodarować, a ile trzeba będzie odprowadzić do kanalizacji. Możesz nawet wygenerować poręczny raport. Genialne narzędzie – zarówno do obliczeń własnych, jak i do pracy projektowej i edukacji.

Niecka infiltracyjna

Niecka retencyjna to płytkie, łagodnie uformowane obniżenie terenu, w którym deszczówka może się okresowo gromadzić – zwykle nie dłużej niż przez dwa dni. W takim miejscu mogą rosnąć trawy lub inne rośliny, które dobrze znoszą zarówno krótkotrwałe zalanie, jak i okresy suszy.

Wybór miejsca

• Niecka powinna być oddalona od budynków o co najmniej 5 metrów, aby uniknąć zawilgocenia fundamentów.

• Poziom wód gruntowych* musi znajdować się odpowiednio głęboko.

• Nie należy jej zakładać na gruntach słabo przepuszczalnych* – w takim przypadku lepszym rozwiązaniem może być staw retencyjny.

* Jak określić właściwy poziom wód gruntowych i przepuszczalność gruntu? To temat na oddzielny wpis, który z pewnością się tu również pojawi. W międzyczasie skorzystaj z polecanych poradników.

Określenie powierzchni niecki

Najpierw należy określić powierzchnię terenu utwardzonego, z którego woda będzie spływać do niecki. Następnie oblicza się wielkość niecki, która powinna stanowić od 10% do 25% tej powierzchni, w zależności od przepuszczalności gruntu. Przy bardzo dobrze przepuszczalnym podłożu wystarczy 10%, przy dobrej przepuszczalności około 15%, a przy umiarkowanej – około 25%.

Przykład: Dla 100 m² powierzchni odwadnianej i dobrej (ale nie bardzo dobrej) przepuszczalności gruntu niecka powinna mieć około 15 m².

Budowa krok po kroku

Krok 1: Prace ziemne

Wyznacz kształt niecki oraz kierunek spływu wody. Wykop zagłębienie o głębokości 30 cm i odłóż ziemię obok. Następnie pogłęb wykop o kolejne 30 cm, a wydobytą ziemię wykorzystaj do usypania wokół niecki naturalnego nasypu, który zapobiegnie wylewaniu się wody. Na końcu wypełnij dół wcześniej odłożoną żyzną ziemią, uzupełniając nim pierwsze 30 cm wykopu.

Krok 2: Sadzenie roślin

W niecce należy posadzić gatunki, które dobrze znoszą zarówno okresowe zalewanie, jak i suszę**. Nasyp wokół niecki powstaje z ubogiej gleby z głębszych warstw, dlatego można ją lekko wzbogacić kompostem (w proporcjach 1:5–1:8). Warto obsiać go łąką kwietną lub posadzić rośliny preferujące suche stanowiska. Po zakończeniu sadzenia rośliny należy podlewać codziennie przez co najmniej dwa tygodnie.

** Jakie rośliny nadają się do sadzenia w niecce, w ogrodach deszczowych lub w stawach retencyjnych? Informacji szukaj w broszurach. W przyszłości postaram się stworzyć wpis na ten temat.

Pielęgnacja

Niecka nie wymaga intensywnej pielęgnacji i podlewa się ją tylko podczas długotrwałej suszy. Raz w roku, wczesną wiosną lub późną jesienią, należy usunąć suche części roślin i inne resztki. Warto także regularnie sprawdzać, czy woda może swobodnie do niej dopływać, a w razie potrzeby udrożnić doprowadzające ją drogi.

Studnia chłonna

Studzienka chłonna to podziemne urządzenie, które umożliwia wsiąkanie wody do gruntu i jej magazynowanie. Nie oczyszcza wody, dlatego przed doprowadzeniem deszczówki warto ją wstępnie przefiltrować, np. w studzience osadowej lub niecce z roślinami. Wielkość studzienki zależy od dostępnych prefabrykatów. Rozwiązanie to stosuje się, gdy nie ma możliwości gromadzenia wody w zbiornikach wodnych.

Wybór miejsca

Studzienkę chłonną należy zlokalizować w odległości co najmniej 6 m od budynku, aby chronić fundamenty przed wilgocią. Odstęp między dwiema studniami powinien wynosić minimum 10 m. Przy wyborze miejsca trzeba też uwzględnić jej średnicę, która zależy od dostępnych prefabrykatów, np. około 80 cm.

Budowa krok po kroku

Krok 1: Zrobienie wykopu

Pierwszym etapem jest wykonanie wykopu o głębokości co najmniej 2 m, najlepiej w kształcie leja. Następnie dno i ściany należy wyłożyć geowłókniną, aby zapobiec przerastaniu konstrukcji przez korzenie roślin.

Krok 2: Montaż studzienki

Na dnie układa się warstwę przepuszczalną z kamieni lub żwiru, a następnie w centrum ustawia studnię z prefabrykatów betonowych. Pod studnią należy ułożyć geowłókninę, a wlot zabezpieczyć pokrywą z otworami, aby ograniczyć dostawanie się zanieczyszczeń.

Krok 3: Wypełnienie wykopu

Po zamontowaniu studzienki wykop wypełnia się warstwą drenażową z żwiru o frakcji 8–32 mm, układając go od większych do mniejszych ziaren. Następnie dodaje się warstwę zasypki, np. piaskowo-żwirowej. Aby ukryć właz, żwir można przykryć cienką warstwą gleby i obsiać trawą lub roślinami ozdobnymi. Wyższe rośliny warto sadzić w pewnym oddaleniu, aby nie utrudniały dostępu do studzienki.

Pielęgnacja

Należy regularnie sprawdzać czy woda swobodnie dopływa do studni i czyścić otwory dopływowe.

Ogród deszczowy w pojemniku

Ogród deszczowy w pojemniku to nasadzenie roślin w donicy wypełnionej warstwami filtracyjnymi, zasilane wodą deszczową z rynny. Takie rozwiązanie zatrzymuje wody opadowe głównie z dachów budynków. Dzięki swojej budowie może on przyjąć wodę z powierzchni większej niż sama donica. W takim ogrodzie sadzi się rośliny typowe dla podmokłych łąk. Rozwiązanie to sprawdza się szczególnie tam, gdzie przestrzeń przy budynkach jest ograniczona i gdzie teren jest utwardzony, przez co nie ma możliwości wykonania ogrodu deszczowego w gruncie.

Wybór miejsca

Ogród deszczowy w pojemniku najlepiej umieścić bezpośrednio przy rurze spustowej odprowadzającej wodę z rynien, dopasowując jej długość do wysokości donicy. Takie rozwiązanie eliminuje konieczność budowy dodatkowej instalacji doprowadzającej wodę i obniża koszty realizacji. Należy jednak upewnić się, że ogród nie będzie utrudniał dostępu do urządzeń technicznych przy budynku, takich jak kratki wentylacyjne czy skrzynki instalacji elektrycznej, oraz że nie zostanie ustawiony na włazie do kanalizacji. Aby uniknąć zawilgocenia elewacji, trzeba zapewnić swobodną cyrkulację powietrza między pojemnikiem a ścianą budynku, dlatego powinien on być odsunięty od niej co najmniej o 30 cm.

Określenie wymiarów pojemnika

Wielkość pojemnika zależy od powierzchni dachu, z którego woda spływa do ogrodu przez rurę spustową. Jego powierzchnia powinna stanowić około 3% powierzchni odwadnianego dachu, a głębokość wynosić 80-85 cm.

Przykład: Dla 100 m² powierzchni dachu, z którego odprowadzamy wodę pojemnik powinien mieć około 3 m².

Budowa krok po kroku

Krok 1: Przygotowanie pojemnika

Pojemnik należy przygotować wykonując w nim otwór na rurę drenarską o średnicy odpowiadającej jej rozmiarowi (np. 80 mm), przy czym środek otworu powinien znajdować się 20–25 cm nad dnem skrzyni. Jeśli pojemnik nie jest wodoszczelny, należy wyłożyć go folią PVC przeznaczoną do oczek wodnych (nie folią budowlaną).

Krok 2: Wypełnienie pojemnika

Dno skrzyni wypełnia się około 20 cm warstwą kruszywa, np. keramzytu (przy lżejszych donicach), żwiru lub kruszywa dolomitowego (przy donicach betonowych). Na kruszywie układa się rurę drenarską ze spadkiem 1–2%, z jednym końcem zaślepionym, a drugim wyprowadzonym poza pojemnik. Montuje się również rurę przelewową w pozycji pionowej, połączoną z drenarską i zabezpieczoną kratką. Rurę zasypuje się kruszywem do około 30 cm wysokości, a następnie dodaje się około 45 cm piasku z domieszkami, które pomagają utrzymać wilgotność i oczyszczać wodę opadową. Górną warstwę można wzbogacić kompostem lub ziemią urodzajną. Całość należy stopniowo zagęszczać, aby uniknąć późniejszego osiadania podłoża.

Krok 3: Doprowadzenie wody

Wodę doprowadza się do pojemnika za pomocą fragmentu rury skierowanej z rury spustowej w jego stronę. Należy zadbać, aby wylot rury nie znajdował się zbyt wysoko nad powierzchnią ogrodu, ponieważ może to prowadzić do wymywania wierzchniej warstwy podłoża.

Krok 4: Sadzenie roślin

Rośliny w ogrodzie deszczowym wspomagają oczyszczanie wody, dlatego stosuje się głównie gatunki typowe dla mokrych łąk, odporne zarówno na okresowe zalewanie, jak i suszę. Najlepiej wybierać byliny, aby uniknąć corocznych nasadzeń naruszających strukturę podłoża. Sadzonki rozmieszcza się równomiernie na powierzchni ogrodu, zwykle nieco gęściej niż zalecenia dla danego gatunku, o około 10–15%. Stosuje się większe, dobrze rozwinięte rośliny w co najmniej litrowych pojemnikach.

Krok 5: Dodanie kamieni i warstwy żwiru

Pod rurą spustową układa się kilka płaskich kamieni, aby woda deszczowa łagodnie rozlewała się po ogrodzie i nie powodowała rozbryzgów na ścieżki ani ściany budynku. Przestrzenie między roślinami można uzupełnić kruszywem, układając je ostrożnie, by nie uszkodzić roślin.

Pielęgnacja

Pielęgnacja ogrodu deszczowego jest prosta, zwłaszcza gdy wykorzystuje się rośliny rodzime przystosowane do lokalnych warunków. Taki ogród nie wymaga regularnego podlewania ani nawożenia, poza długimi okresami suszy. Wystarczy okresowo sprawdzać, czy rury nie są zatkane, czy silne opady nie przemieściły kamieni i nie spowodowały osiadania podłoża oraz czy skrzynia nie uległa uszkodzeniom. W razie potrzeby należy uzupełnić warstwy i wyrównać powierzchnię ogrodu.

Ogród deszczowy w gruncie

Ogród deszczowy to nasadzenia roślin w gruncie o zwiększonej przepuszczalności, do którego doprowadza się wodę z dachów i innych powierzchni utwardzonych. Dzięki temu może on zbierać wodę z obszaru większego niż własna powierzchnia. Sadzi się w nim rośliny typowe dla mokrych łąk, których system korzeniowy oczyszcza wodę z zanieczyszczeń. W zależności od lokalizacji można wybrać ogród infiltrujący lub wyściełany folią. Ogród z folią izoluje wodę od gruntu i stosowany jest w pobliżu budynków. Jeśli ogród znajduje się w odległości większej niż 5 m od zabudowań, lepszym i tańszym rozwiązaniem jest ogród infiltrujący, który umożliwia naturalne zasilanie wód gruntowych. Przy większej dostępnej przestrzeni można zamiast niego zastosować nieckę infiltracyjną.

Wybór miejsca

Przed założeniem ogrodu deszczowego należy upewnić się, że nie będzie on utrudniał dostępu do instalacji technicznych przy budynku ani kolidował z infrastrukturą podziemną czy korzeniami drzew. Trzeba też sprawdzić spadek terenu, ponieważ ogród w gruncie powinien znajdować się na niewielkim nachyleniu, aby woda rozchodziła się równomiernie. Ogród z folią można sytuować bliżej ścian z zachowaniem odstępu opaski odwadniającej, natomiast ogród infiltrujący powinien być oddalony co najmniej o 5 m.

Określenie powierzchni ogrodu

Wielkość ogrodu deszczowego zależy od powierzchni odwadnianej, czyli obszaru, z którego doprowadzana jest do niego woda. Najpierw oblicza się tzw. zredukowaną powierzchnię odwadnianą, mnożąc powierzchnię terenu przez odpowiedni współczynnik spływu zależny od rodzaju nawierzchni. Powierzchnia ogrodu powinna stanowić około 3% tak obliczonej zredukowanej powierzchni odwadnianej.

Przykład: Chcesz wykonać ogród, który przyjmie wodę z dachu o powierzchni 50 m² i ze ścieżki z kostki brukowanej o powierzchni 20 m².

50 m² x 0,95 + 20 m² x 0,7 = 61,5 m²
61,5 m² x 3% = 1,8 m²

Budowa krok po kroku

Krok 1: Zrobienie wykopu

W wybranym miejscu wykonuje się wykop o głębokości 90–95 cm. W przypadku ogrodu infiltrującego przechodzi się dalej do kolejnych etapów. Jeśli ogród ma być wyłożony folią, należy usunąć z wykopu ostre elementy i większe kamienie, aby nie uszkodziły izolacji, oraz zastosować odpowiednio grubą folię PVC. Brzegi folii zabezpiecza się kamieniami.

Krok 2: Wypełnienie wykopu

Wykop wypełnia się do wysokości około 20 cm od dna warstwą keramzytu, żwiru, kruszywa dolomitowego. W przypadku gorszej przepuszczalności podłoża stosuje się rurę drenarską ułożoną ze spadkiem 1–2% w kierunku odpływu. Łączy się ją z pionową rurą przelewową zakończoną kratką lub sitkiem, której zadaniem jest odprowadzanie nadmiaru wody podczas intensywnych opadów. W ogrodach z folią miejsce przejścia rury przez izolację uszczelnia się mufą i taśmą dekarską.

Następnie wykop zasypuje się tym samym kruszywem do wysokości około 30 cm, dokładnie przykrywając rurę. Kolejna warstwa to około 45 cm piasku gruboziarnistego z domieszką kruszyw w proporcji co najmniej 4:1 lub 3:1. Górne 10 cm można wzbogacić ziemią urodzajną lub kompostem.

Krok 3: Doprowadzenie wody do ogrodu

Aby woda swobodnie spływała do ogrodu trzeba zadbać o odpowiednie spadki. Można również zastosować korytka wyłożone kamieniami, tzw. suchy potok, prowadzony spod rury spustowej w kierunku ogrodu.

Krok 4: Sadzenie roślin

Jak w ogrodzie deszczowym w pojemniku.

Pielęgnacja

Jak w ogrodzie deszczowym w pojemniku.

Naturalistyczny staw retencyjny

Naturalistyczny zbiornik retencyjny to całoroczny zbiornik wodny, który zatrzymuje i oczyszcza wodę opadową. Jego funkcję wspierają rośliny wodne, które nadają mu naturalny charakter i poprawiają filtrację. Może on być częścią ogrodu lub większych założeń krajobrazowych i tworzyć siedlisko dla organizmów wodnych. Można go zakładać, gdy dysponujemy odpowiednią przestrzenią i możliwością doprowadzenia wody z dachu lub spływu powierzchniowego. Dla prawidłowego działania zaleca się pojemność co najmniej 15–20 m³.

Wybór miejsca

Aby staw działał prawidłowo musimy doprowadzić do niego wodę opadową z nawierzchni utwardzonych i dachów. Staw powinien być zlokalizowany w miejscu nasłonecznionym, ale nie dłużej niż 6-7 godzin w ciągu dnia. Stawu nie powinno się umieszczać w sąsiedztwie drzew liściastych ani roślin ekspansywnych, które mogą zanieczyszczać wodę lub uszkadzać uszczelnienie. Przed rozpoczęciem prac trzeba sprawdzić przebieg infrastruktury podziemnej, takiej jak instalacje wodne, kanalizacyjne czy elektryczne.

Staw składa się z 3 części. Filtr mineralno-roślinny i staw właściwy są zabezpieczone folią, więc mogą znajdować się w pobliżu budynków, ale zbiornik przelewowy powinien być odsunięty – min. 5 m (gdy budynek nie jest izolowany) lub 2 m (gdy budynek ma izolację).

Określenie powierzchni ogrodu

Pierwsze obliczenia wykonujemy tak samo jak w przypadku ogrodu deszczowego w gruncie. Obliczamy zredukowaną powierzchnię odwadnianą. Przyjmuje się, że na 100 m² powierzchnia filtra mineralno-roślinnego oraz zbiornika przelewowego powinny wynosić po 4 m², a powierzchnia właściwego stawu 8 m². Co daje w sumie 16 m².

Budowa krok po kroku

Krok 1: Zrobienie wykopu

Głównym elementem stawu jest profilowany wykop składający się z trzech części w proporcji 1:2:1, gdzie właściwy staw zajmuje powierzchnię dwukrotnie większą od pozostałych. Pierwszą częścią jest zagłębienie pod filtr mineralno-roślinny o głębokości ok. 50 cm poniżej poziomu terenu, wypełnione grysem chalcedonitowym w celu oczyszczania wody. Właściwy staw powinien mieć głębokość co najmniej 1 m, a jego lustro wody powinno znajdować się 20 cm poniżej gruntu. Brzegi należy ukształtować, w miarę możliwości, ze spadkiem 1:4 dla zachowania stabilności. Gdy nie ma takiej możliwości brzegi stawu można zabezpieczyć np. matami kokosowymi. Ostatni element to zbiornik przelewowy o głębokości 35 cm, który obsadzony roślinnością mokrych łąk pełni funkcję niecki retencyjnej przyjmującej nadmiar wody.

Wykopy pod filtr i staw właściwy należy oczyścić z gruzu, wysypać 5-centymetrową warstwą piasku i przykryć agrowłókniną chroniącą folię przed korzeniami. Następnie układa się folię PVC, dociskając jej krawędzie dużymi kamieniami. Granicę między filtrem a stawem wyznacza się płaskimi kamieniami, a obie części łączy rurą drenarską. Zbiornika przelewowego nie wyściela się folią, co umożliwia przesiąkanie oczyszczonej wody do gruntu.

Krok 2: Sadzenie roślin

Dobór roślin zależy od stanowiska. W filtrze i zbiorniku przelewowym sadzimy gatunki odporne zarówno na zalewanie, jak i suszę. W stawie właściwym roślinność powinna zajmować min. 1/3 powierzchni lustra wody (rośliny wynurzone, podwodne i pływające). Sadzimy je bezpośrednio w dnie lub w ekologicznych workach jutowych, stosując podłoże na bazie skał wulkanicznych lub bentonitu (unikamy torfu). Na koniec dno stawu wysypujemy żwirem i kamieniami, aby zamaskować folię.

Krok 3: Napełnianie wodą

Po posadzeniu roślin napełniamy staw do poziomu projektowanego lustra wody. Należy również wlać znaczną ilość wody do filtra oraz zbiornika przelewowego, co zapewni roślinom warunki do ukorzenienia się. Prawidłowe nawodnienie całego systemu retencyjnego jest niezbędne do jego funkcjonowania, zwłaszcza w okresach bez opadów.

Pielęgnacja

Pielęgnacja zbiornika wymaga podejmowania konkretnych działań w zależności od pory roku. Zimą należy zapobiegać całkowitemu zamarznięciu wody, na przykład poprzez umieszczenie w niej pionowo snopka słomy lub ściętej trzciny. Wraz z nadejściem wiosny usuwamy suche części roślin (pamiętając, by roślin szuwarowych nie wycinać poniżej lustra wody) oraz oczyszczamy dno z osadów mechanicznie lub za pomocą preparatów bakteryjnych, a następnie podłączamy pompę napowietrzającą. Latem dbamy o uzupełnianie poziomu wody i opcjonalnie wykaszamy turzyce, co sprzyja czystości zbiornika. Jesienią warto zabezpieczyć lustro wody siatką przed opadającymi liśćmi oraz wyczyścić i schować pompę przed zimą. Przez cały rok należy dodatkowo kontrolować drożność dopływu do zbiornika przelewowego, aby zapewnić prawidłowe odprowadzanie nadmiaru wody.

Przekroje do przerysowania

Rysunki pokazane w tej lekcji pochodzą z zeszytu ćwiczeń Mała architektura. Przekroje. Znajdziesz w nim wszystkie najważniejsze przekroje, rzuty i detale małej architektury, o których uczymy się w kwalifikacji OGR.04 (i na studiach). Zachęcam nie tylko do ich przeanalizowania, ale również do przerysowania, najlepiej w odpowiedniej skali (np. 1:20). W ten sposób o wiele łatwiej będzie Ci je zapamiętać.

Zobacz również:

• Jak odprowadzamy wodę w mieście, a jak moglibyśmy

• Jak zbudować ogród deszczowy i staw retencyjny

• Jak zbudować ścieżkę i inne nawierzchnie

Projektowanie odwodnienia

Projektując odwodnienie musimy kierować się kilkoma podstawowymi zasadami i odpowiedzieć sobie na kilka pytań:

1. Zapewnienie odpowiednich spadków – jak doprowadzimy wodę do studzienki

2. Właściwy dobór systemu odwodnienia – punktowe, liniowe, a może infiltracja do gruntu

3. Dopasowanie systemu do typu nawierzchni – wielkość kratek i korytek zależy od obciążenia, jakim będą podlegać. Inny system wybierzemy dla chodnika, inny dla ruchliwej drogi.

4. Uwzględnienie przepustowości – aby dobrze zaprojektować system odwodnienia musimy dokonać obliczeń, ile wody się spodziewamy. Służą do tego specjalne kalkulatory.

5. Kwestie estetyczne – większość systemu jest niewidoczna, ale i tak mamy wpływ na pewne elementy.

Spadki terenu

Niezależnie czy odprowadzamy wodę do kanalizacji czy stosujemy rozwiązania alternatywne musimy zadbać o odpowiedni spadek terenu, czyli nachylenie powierzchni w określonym kierunku. Spadek jest konieczny, bo bez niego powstaną kałuże, które nie tylko utrudniają przejście, ale też mogą być stwarzać zagrożenie (zakrywają nierówności w drodze) lub powodować zawilgocenie (gdy tworzą się przy budynkach).

Spadki opisuje się tak samo jak nachylenie skarp lub pochylni – w procentach. (Zobacz Różnica poziomów. Obliczenia). Przyjmuje się, że optymalny spadek dla odprowadzenia wody to 0,5-5%, przy czym najmniejszy spadek sprawdzi się tylko przy gładkich, równych nawierzchniach. Nawierzchnie z kostek brukowych kamiennych lub ze żwiru wymagają spadków największych.

Spadek podłużny

To nachylenie wzdłuż kierunku ruchu (czyli „do przodu i do tyłu”). Biegnie równolegle do krawędzi chodnika. Nie powinno przekraczać 6%, ponieważ większe nachylenie utrudnia poruszanie się osobom o ograniczonej mobilności.

Spadek poprzeczny

To nachylenie prostopadłe do kierunku ruchu (czyli „na boki”). Biegnie od środka drogi do krawędzi (spadki dwustronne) albo od jednej strony do drugiej (spadki jednostronne), umożliwia odpływ wody na boki (np. do wpustów ulicznych lub na trawnik.

Kiedy profilujemy spadki

Jak już wiemy z lekcji Jak zbudować ścieżkę i inne nawierzchnie spadki profilujemy tuż po wykonaniu wykopu pod nawierzchnię. Po wykorytowaniu nadajemy wstępny spadek terenu i zagęszczamy grunt. Podbudowa z kruszywa odzworowuje spadek, a warstwa wiążąca go utrzymuje. Największą wagę przykładamy do sprawdzenia spadków na warstwie ścieralnej i w razie potrzeby go modyfikujemy.

Spadek a odwodnienie

Na pierwszy rzut oka mogłoby się wydawać, że spadek podłużny pozwala nam pokonać wysokości, a spadek poprzeczny robimy dla odwodnienia. I w przypadku chodników generalnie tak to działa. Ale już w przypadku placów nie mamy jednego wyraźnego kierunku ruchu, dlatego odwodnienie uzyskuje się poprzez odpowiednie ukształtowanie całej powierzchni – spadki mogą być wielokierunkowe, a ich podział na podłużne i poprzeczne traci sens.

Systemy odwodnienia

Odwodnienie punktowe

Odwodnienie punktowe zbiera wodę w jednym miejscu – przez pojedyncze elementy, takie jak kratki ściekowe. Woda musi do nich dopłynąć ze wszystkich stron, dlatego powierzchnia musi być odpowiednio ukształtowana ze spadkami w kierunku punktu.

Kratki ściekowe

Kratki ściekowe (inaczej wpusty) to elementy odwodnienia, które służą do zbierania wody z powierzchni i odprowadzania jej do kanalizacji. Typowa kratka ściekowa składa się z:

• rusztu (kratki) – widocznej części na powierzchni, przez którą wpływa woda,

• wpustu – komory pod spodem, gdzie trafia woda,

• osadnika – miejsca, gdzie zatrzymują się piasek i zanieczyszczenia.

Odwodnienie liniowe

Odwodnienie liniowe odprowadza wodę wzdłuż całej linii, za pomocą korytek z rusztem. Przechwytuje wodę na bieżąco, więc wymaga mniejszych i prostszych spadków (najczęściej w jednym kierunku).

Kanał odwodnienia liniowego

Kanał odwodnienia liniowego to podłużny element systemu odwodnienia, który służy do zbierania i odprowadzania wody z powierzchni na całej swojej długości. Najczęściej ma formę wąskiego korytka umieszczonego w nawierzchni i przykrytego rusztem i składa się z:

• korytko (kanał) – część, którą płynie woda,

• ruszt – górna kratka, przez którą woda wpływa,

• odpływ – miejsce podłączenia do kanalizacji.

Skrzynka odpływowa

Skrzynka odpływowa to niewielki element odwodnienia, który służy do zbierania wody z kanałów i przekazania jej do dalszego systemu odprowadzania, najczęściej kanalizacji.

Cały system wyglądać może następująco (na przykładzie zestawu firmy ACO):

Jeszcze trochę o spadkach

Plusem odwodnienia liniowego jest to, że ciągnie się przez całą długość chodnika lub placu, więc wymaga mniejszych i prostszych spadków. Innymi słowy – łatwiej kształtuje się nawierzchnię. Ale nie wystarczy przecież dostarczyć wody do korytka. Ona musi nadal spływać. Kluczowe jest więc umiejętne prowadzenie korytek, tak aby zachować odpowiednie spadki pod ziemią. Możemy to uzyskać na różne sposoby. Najlepiej obrazuje to rysunek z tego samego katalogu:

Obciążenia i przepustowość

Aby dobrze zaprojektować system musimy określić rodzaj inwestycji i ilość wody, której się spodziewamy. W obliczeniach pomagają nam kalkulatory. Jednym z nich jest WaterFolder opracowany przez firmę Hauraton. Uwzględnia on m.in. takie parametry:

• powierzchnie, z których zbierana jest woda – dachy, place, ogrody;

• częstość deszczu obliczeniowego – przyjmuje się raz na rok dla terenów wiejskich, raz na 2 lata dla terenów mieszkaniowych i raz na 5 lat dla centrów miast;

• czas trwania deszczu – najczęściej przyjmuje się 15 min.

Po wpisaniu wszystkich danych otrzymujemy informację o najlepszych dla nas produktach. Z oczywistych względów otrzymamy tu listę produktów firmy, która stworzyła kalkulator. Daje to jednak wyobrażenie o tym, jakie parametry powinno mieć nasze odwodnienie. Jest więc to idealne narzędzie dla uczniów i studentów. A projektanci mogą potraktować uzyskane w kalkulatorze dane jako punkt wyjścia do projektu, który i tak będzie później konsultowany z producentem wybranego systemu.

Estetyka

Projektując odwodnienie możemy wybrać rodzaj kratki, która przykryje korytko. Jak widać na zdjęciu poniżej nie musi to być standardowa „drabinka”. Ciekawym rozwiązaniem jest też rezygnacja z poziomem kratki na rzecz otworów w krawężnikach lub wybór odwodnienia szczelinowego.

Połączenie z nawierzchnią

Wybór odpowiedniego systemu odwodnienia to jedno, a umiejętne połączenie go z projektowaną nawierzchnią to drugie. Poniżej znajdziesz przykładowe rozwiązanie. Zwróć uwagę, że pod kostkami znajdującymi się najbliższej korytka stosujemy zaprawę cementową zamiast piasku.

Odprowadzenie wody

Kanalizacja

No dobrze, wyprofilowaliśmy nawierzchnię tak, aby woda spływała prosto do korytka. Ułożyliśmy korytka tak, aby woda spływała do położonej niżej skrzynki odpływowej. Jedyne co nam zostaje to podłączenie jej z kanalizacją. Na przykład tak:

A może jednak nie kanalizacja

Wodę zebraną z placu możemy też wyprowadzić na tereny zielone. Firmy produkujące systemy odwadniające mają już i takie rozwiązania.

Przekroje do przerysowania

Rysunki pokazane w tej lekcji pochodzą z zeszytu ćwiczeń Mała architektura. Przekroje. Znajdziesz w nim wszystkie najważniejsze przekroje, rzuty i detale małej architektury, o których uczymy się w kwalifikacji OGR.04 (i na studiach). Zachęcam nie tylko do ich przeanalizowania, ale również do przerysowania, najlepiej w odpowiedniej skali (np. 1:20). W ten sposób o wiele łatwiej będzie Ci je zapamiętać.

Dzisiejszy wpis dedykuję wszystkim właścicielom działek na stoku. Uczniom przydadzą się informacje o sposobach zabezpieczania skarp (kiszka!).

Zobacz również:

1. Jak zbudować schody terenowe

2. Jak zbudować mur wolnostojący i oporowy

3. Jak policzyć schody (mury i skarpy)

Naturalne nachylenie gruntu

W lekcji o różnicach poziomów wspominałam o naturalnym nachyleniu skarpy. Dla przypomnienia – jeśli usypiemy pagórek z ziemi ogrodowej i będzie on miał 40º (przy suchej ziemi) jego kształt się utrzyma bez dodatkowym wzmocnień. Ale pagórek z piasku o takim samych nachyleniu będzie się osypywał. Maksymalne nachylenie dla piasku drobnego wynosi 25º. Z kolei pagórki z gliny ciężkiej mogą mieć nawet 45º.

Metody zabezpieczania skarp

A co, jeśli mamy skarpę nachyloną pod większym stopniem? O kilku sposobach poradzenia sobie z tym już pisałam – możemy wprowadzić tarasy i mury oporowe. Możemy też zachować taki spadek, ale go dodatkowo zabezpieczyć.

Rośliny zadarniające i okrywowe

Najbardziej naturalnym sposobem stabilizacji skarpy jest wykorzystanie roślin. Gęsty system korzeniowy wzmacnia glebę i ogranicza jej wymywanie przez wodę. Najlepiej sprawdzają się gatunki szybko rosnące, tworzące zwarte kobierce i odporne na suszę. Takie jak: barwinek, runianka, jałowce płożące, irga pozioma, trzmielina Fortune’a, macierzanka, kostrzewa sina czy rozchodniki.

Płaty darni

Zabezpieczanie skarp płatami darni polega na pokryciu ich powierzchni fragmentami darni wyciętej wraz z warstwą gleby i systemem korzeniowym traw. Takie płaty układa się ściśle obok siebie na przygotowanej skarpie, często w układzie przypominającym cegły, aby zwiększyć stabilność pokrycia. Następnie darń dociska się do podłoża i w razie potrzeby mocuje drewnianymi kołkami. System korzeniowy traw szybko zrasta się z podłożem, dzięki czemu powierzchnia skarpy zostaje ustabilizowana, a gleba jest chroniona przed spłukiwaniem przez wodę i działaniem wiatru. Metoda ta daje szybki efekt zazielenienia i najlepiej sprawdza się na skarpach o niewielkim lub umiarkowanym nachyleniu.

Geokraty i geosiatki

W przypadku bardziej stromych skarp stosuje się materiały techniczne stabilizujące grunt. Geokrata to przestrzenna struktura z tworzywa sztucznego przypominająca plaster miodu. Po rozłożeniu na skarpie komórki wypełnia się ziemią lub kruszywem, a następnie obsiewa trawą lub obsadza roślinami. Geosiatki działają jak zbrojenie – stabilizują podłoże i ograniczają przemieszczanie się materiału.

Na rysunku przedstawiono system z geokratą wkopaną w grunt. To rozwiązanie zależy od modelu, niektóre układa się bezpośrednio na gruncie. Uwaga! W przeciwieństwie do geokrat stosowanych w nawierzchniach, tutaj nie potrzebna jest podbudowa.

Palisady i murki oporowe

Przy dużych różnicach wysokości skarpy często przekształca się w system tarasów. Wówczas stosuje się elementy konstrukcyjne utrzymujące grunt. Nie zawsze muszą to być duże mury oporowe, o których już pisaliśmy. Możemy też wprowadzić mniejsze tarasy chronione palisadą betonową lub drewnianą, gabionami lub betonowymi donicami.

Narzut kamienny

Narzut kamienny to metoda zabezpieczania skarp polegająca na pokryciu ich powierzchni warstwą luźno ułożonych kamieni. Tworzą one ochronną warstwę, która ogranicza spływ wody i zapobiega wypłukiwaniu oraz osuwaniu się gleby. Najczęściej stosuje się kamień łamany lub kamienie polne o dość dużej średnicy, aby nie były przemieszczane przez wodę. Narzut kamienny jest rozwiązaniem trwałym i odpornym na działanie czynników atmosferycznych, dlatego często wykorzystuje się go na stromych skarpach oraz przy brzegach zbiorników wodnych. W ogrodach dobrze komponuje się z roślinnością odporną na suszę, którą można sadzić w przestrzeniach pomiędzy kamieniami.

Maty przeciwerozyjne

Na świeżo uformowanych skarpach często stosuje się maty z włókna kokosowego lub jutowego. Chronią one powierzchnię gleby przed spłukiwaniem przez deszcz do czasu, aż rośliny się ukorzenią. Maty rozkłada się na powierzchni skarpy, mocuje do podłoża szpilkami i obsiewa trawą lub sadzi rośliny. Po kilku sezonach materiał ulega biodegradacji, ale skarpa pozostaje na miejscu dzięki korzeniom roślin, które już zdążyły się rozwinąć.

Kiszki faszynowe

Kiszki faszynowe to naturalna metoda zabezpieczania skarp polegająca na układaniu w poprzek zbocza cylindrycznych wiązek gałęzi, najczęściej z wierzby. Takie wiązki, związane drutem lub sznurkiem, mocuje się do podłoża za pomocą drewnianych palików. Ułożone poziomo kiszki działają jak niewielkie progi, które spowalniają spływ wody po skarpie i zatrzymują przemieszczającą się glebę. Dzięki temu ograniczają erozję i ułatwiają ukorzenianie się roślin.

Metoda ta jest ekologiczna i dobrze wpisuje się w ogrody naturalistyczne oraz tereny w pobliżu wody. Może służyć do umacniania całej skarpy lub jej podnóża, w bezpośrednim sąsiedztwie z wodą.

Jakie rozwiązanie wybrać?

Na wybór zastosowanego rozwiązania wpływają warunki terenowe (nachylenie skarpy), ale również styl ogrodu.

Im większe nachylenie skarpy, tym częściej stosuje się rozwiązania konstrukcyjne, a nie tylko biologiczne. Zwróć uwagę, że często najlepsze efekty daje łączenie metod, na przykład:

• geokrata + rośliny okrywowe

• kiszki faszynowe + wysiew roślin

• murki oporowe + rabaty tarasowe

Przekroje do przerysowania

Rysunki pokazane w tej lekcji pochodzą z zeszytu ćwiczeń Mała architektura. Przekroje. Znajdziesz w nim wszystkie najważniejsze przekroje, rzuty i detale małej architektury, o których uczymy się w kwalifikacji OGR.04 (i na studiach). Zachęcam nie tylko do ich przeanalizowania, ale również do przerysowania, najlepiej w odpowiedniej skali (np. 1:20) i z uwzględnieniem grubości linii. W ten sposób o wiele łatwiej będzie Ci je zapamiętać.

Wpis zarówno dla uczniów, jak i budujących własny ogród.

Zobacz również:

• Schody w krajobrazie

• Jak policzyć schody (mury i skarpy)

• Jak zbudować ścieżkę i inne nawierzchnie

• Mury, skarpy i schody na Pinterest

Ilustrowany słownik

Zacznijmy od wyjaśnienia kilku pojęć. Czym jest policzek, a czym nosek schodów? Czym różni się stopnica od podstopnicy? Czym jest bieg, a czym spocznik? Wyjaśniam na plakacie.

Wymiary

Przy projektowaniu schodów terenowych istotne są proporcje między głębokością schodów a ich wysokością. Oblicza się je na podstawie tzw. zasady wygodnego kroku. Wrócimy do niej w innym wpisie, więc tutaj podaję najczęściej stosowane parametry. W schodach terenowych stosuje się stopnie o wysokości 8–12 cm i głębokości powyżej 40 cm.

Pierwszy krok

Anna Jantar śpiewała, że „najtrudniejszy pierwszy krok”. W przypadku schodów powiedziałabym, że najważniejszy fundament pod pierwszym stopniem. Musi być najmocniejszy, ponieważ trzyma całą konstrukcję. Pozostałe stopnie potrzebują mniejszego fundamentu lub nie potrzebuję go wcale, co możemy prześledzić na przykładach podanych poniżej.

Konstrukcja

Ziemne, żwirowe, brukowane

Jak wspomniałam we wstępie – niektóre typy schodów terenowych wyglądają jak szereg chodników, ułożonych jeden obok drugiego, z czego każdy kolejny jest podniesiony o kilkanaście centymetrów. Tak jest w przypadku luźno ułożonych głazów czy kłód (przestrzeń pomiędzy nimi to de facto nawierzchnia ziemna), schodów wypełnionych żwirem czy kostką brukową (drewnianą, kamienną czy betonową). Jak w przypadku nawierzchni – wypełnienie stopnicy możemy łączyć z dowolnym „krawężnikiem”. Może to być podłużne obrzeże (betonowe, kamienne) lub palisada (betonowa, kamienna, drewniana). Oto przykładowe rozwiązania:

Kamienne bloki

Inny sposób budowy schodów to układanie kamiennych bloków jeden na drugim z niewielkim zakładem (5 cm). Tu szczególne znaczenie będzie miał fundament pod pierwszym stopniem, ponieważ kolejne również się na nim opierają.

Schody betonowe wylewane na miejscu

Schody betonowe wylewane na miejscu mają zastosowanie przede wszystkim tam, gdzie występują duże różnice poziomów, skomplikowany przebieg w terenie lub potrzeba wykonania konstrukcji o niestandardowym kształcie. To dobre rozwiązanie, gdy schody mają jednocześnie pełnić funkcję konstrukcyjną (np. stabilizować nasyp) albo stanowić bazę pod okładzinę kamienną czy ceramiczną. Nie sprawdzą się natomiast tam, gdzie zależy nam na szybkiej realizacji i minimalnej ingerencji w teren. Problemem bywa też koszt robocizny oraz ryzyko błędów wykonawczych. Nie muszę chyba wspominać o kosztach środowiskowych🌱(pisałam o nich w lekcji o betonie).

Jeszcze kilka zasad

Przy projektowaniu schodów należy wziąć pod uwagę jeszcze kilka zasad:

• Najniższy stopień wychodzi powyżej dochodzącej nawierzchni, najwyższy stopień wyrównany jest z dochodzącą nawierzchnią.

• Noski stopni powinny być zaokrąglone lub ścięte.

• Krawędzie schodów nie mogą być śliskie. Należy użyć odpowiednich materiałów lub wstawek antypoślizgowych.

• Spadki na schodach powinny mieścić się w zakresie 0,5-2%. Spadek powinien umożliwiać odpływ wody w dół schodów. Jeśli spocznik lub bieg schodów jest duży, należy zastosować odwodnienie liniowe lub punktowe.

• Wszystkie stopnie w jednym biegu powinny mieć identyczną wysokość.

• Przy dużych różnicach poziomów warto wprowadzać spoczniki co 8–12 stopni. Spocznik powinien być na tyle długi, aby wchodząc na niego jedną nogą, schodziło się drugą.

• Nie powinno projektować się pojedynczych stopni w terenie, gdyż stwarza to zagrodzenie potknięcia.

Spis narzędzi i czynności

📝 Na zakończenie dodajmy spis narzędzi i czynności, czyli coś, co może pojawić się na egzaminie. Załóżmy, że mamy do wykonania schody terenowe o podstopnicach z obrzeża trawnikowego i z stopnicach ze żwiru.

Spis narzędzi

• taśma miernicza / miarka lub inne narzędzie/sprzęt do pomiaru odległości

• kołki / paliki oraz sznurek lub inne narzędzie/sprzęt do wyznaczania w terenie miejsca pod schody

• szpadel / koparka

• taczka / wiadro lub inne narzędzie/sprzęt do transportu materiałów

• łopata / piaskówka / szufla

• grabie / łata lub inne narzędzie/sprzęt do wyrównania

• zagęszczarka / ubijak lub inne narzędzie/sprzęt do zagęszczania

• poziomica

• młotek gumowy lub inne narzędzie/sprzęt do osadzania obrzeży

Spis czynności

1. wytyczenie lub wyznaczenie miejsca pod schody

2. wykorytowanie / wyprofilowanie koryta

3. wykopanie rowków na obrzeża

4. wypełnienie rowków piaskiem

5. osadzenie / zamocowanie obrzeży

6. wysypanie pospółki do koryta / wykonanie warstwy z pospółki, zagęszczenie / wyrównanie

7. wysypanie żwiru do koryta / wykonanie warstwy ze żwiru, zagęszczenie / wyrównanie

8. rozplanowanie lub wywiezienie nadmiaru ziemi

9. uporządkowanie miejsca pracy

Plakat i przekroje do przerysowania

Rysunki pokazane w tej lekcji pochodzą z zeszytu ćwiczeń Mała architektura. Przekroje. Znajdziesz w nim wszystkie najważniejsze przekroje, rzuty i detale małej architektury, o których uczymy się w kwalifikacji OGR.04 (i na studiach). Zachęcam nie tylko do ich przeanalizowania, ale również do przerysowania, najlepiej w odpowiedniej skali (np. 1:10) i z uwzględnieniem grubości linii. W ten sposób o wiele łatwiej będzie Ci je zapamiętać.

Przy zakupie zeszytu ćwiczeń otrzymasz również plakat w formacie A3 prezentujący najważniejsze nazwy omawianego elementu. Plakat dostępny jest również dla osób, które wykupiły dostęp do Narzędziownika ROBIĘ W ZIELENI.

A to jeszcze nie koniec! W Narzędziowniku znajdziesz również model schodów terenowych do wycięcia i złożenia.

Dzisiejszy wpis przyda się zarówno majsterkowiczom planującym budowę własnego tarasu, jak i osobom projektującym taki element.

Zobacz również:

• Tarasy, pomosty i kładki, czyli nawierzchnie drewniane

• Tarasy i mostki na Pinterest

Podstawy

Czym tak naprawdę jest drewniany taras? To konstrukcja oparta na słupach (już wiemy jak je fundamentować), które dźwigają belki główne, a te belki poprzeczne (czy to nie brzmi jak zwieńczenie pergoli?). A taras z drewnianego bruku? To nic innego jak nawierzchnia utwardzona z kostek (jeśli taras jest na poziomie ziemi) lub połączenie takiej nawierzchni z murkiem oporowym (jeśli taras jest wyniesiony nad poziom ogrodu). Dla przypomnienia możesz zerknąć do kilku poprzednich wpisów:

• Słupy. Budowa

• Zwieńczenie. Budowa

• Nawierzchnie. Budowa

• Mury. Budowa

Fundament

Fundament pod taras zależy od jego rodzaju i gruntu. Najpopularniejsze to:

• fundamenty punktowe wylewane – punktowe wykopy do strefy przemarzania (najbardziej standardowe rozwiązanie)

• fundamenty punktowe prefabrykowane – bloczki układane na podsypce (na lekkie tarasy z niewielkim obciążeniem)

• płyta betonowa – wylewana na całej powierzchni tarasu (w przypadku tarasów o dużej powierzchni, na poziomie ogrodu. Konieczna dylatacja i zbrojenie!)

Konstrukcja szkieletowa

Konstrukcja pod taras składa się z kilku warstw. Przyjmijmy najbardziej klasyczną opcję, czyli fundamenty punktowe. Na nich opieramy legary główne. Oczywiście nie bezpośrednio. Stosujemy stopy, które pozwolą na zachowanie dystansu, tak aby drewno nie stykało się z betonem (i nie ciągnęło od niego wilgoci). Przyjmuje się, że odległość między legarami powinna wynosić 120-140 cm. Większe rozpiętości wymagałyby zastosowania większych belek (co zwiększa rozmiary tarasu i przede wszystkim koszt budowy). Te rozpiętości są z kolei za duże, aby położyć na nie deski. Gdybyśmy stanęli na środku deski o takiej rozpiętości mogłaby się złamać, dlatego stosujemy legary poprzeczne, układane co 40-50 cm i dopiero do nich przykręcamy deski. Zobacz jak to wygląda na plakacie zamieszczonym poniżej.

Konstrukcja szkieletowa nie musi być drewniana. Można użyć stalowych dwuteowników lub legarów z kompozytu. Oczywiście aktualna pozostaje zasada, że legary lepiej postawić na sztorc, czyli oprzeć krótszą krawędzią. Dokładnie tak jak w przypadku zwieńczenia pergoli.

Deski tarasowe

Najczęściej spotykane deski tarasowe wykonuje się z bardzo odpornego drewna egzotycznego. Coraz częściej zastępuje się je tzw. deskami kompozytowymi, czyli wykonanymi z mieszanki tworzyw sztucznych i włókien drzewnych. Które rozwiązanie jest lepsze? Aby to rozstrzygnąć trzeba wziąć pod uwagę różne aspekty (produkcję, transport, trwałość, możliwość recyklingu). Wrócimy do tego w cyklu wpisów o materiałach.

Zwróć uwagę, że większość tzw. desek tarasowych jest ryflowanych, czyli z podłużnymi rowkami (patrz zdjęcie poniżej). Możesz spotkać się z opinią, że deski na taras muszą być ryflowane, ale to nieprawda. Ryflowanie miało poprawiać antypoślizgowość, ale w praktyce często zatrzymuje wodę, brud i glony, co może zwiększać śliskość. Deski gładkie łatwiej utrzymać w czystości, szybciej wysychają i coraz częściej są uznawane za lepsze rozwiązanie użytkowe.

Prawidłowe wyprofilowanie, które ułatwia odprowadzenie wody jest ważne w przypadku każdej nawierzchni, ale drewnianej szczególnie, a już w przypadku drewnianego tarasu jest superważne. Deski najlepiej układać prostopadle do budynku i z nachyleniem 1,5-2% w stronę ogrodu. To oznacza, że z oddalając się od budynku o metr, taras powinien być o 1,5-2 cm niżej.

Równie ważne jest zachowanie odpowiednich szczelin. Powinny pozwalać na swobodny przepływ wody i powietrza, aby ułatwić wietrzenie całej konstrukcji (szczególnie gdy jest drewniana). Przyjmuje się, że przerwy między deskami powinny się mieścić w przedziale 5–8 mm. Szczeliny są ważne, bo drewno cały czas pracuje – rozszerza się i kurczy. Zbyt małe mogą prowadzić do wypaczania desek, gdy te się rozszerzą, a zbyt duże spowodują, że w momencie skurczenia desek powstanie pułapka na telefony, klucze i mniejsze zabawki.

Ilustrowany słownik

Na poniższym plakacie prezentuję najbardziej klasyczny taras drewniany – drewniana konstrukcja szkieletowa, oparta na punktowych fundamentach, pokryta deskami tarasowymi.

Kładki i mostki

No dobrze, omówiliśmy budowę tarasów. A co z kładkami i mostkami? Tu mamy tak naprawdę dwie opcje do rozważenia.

Najmniejsze mostki ogrodowe po prostu opieramy o brzegi. W przypadku większych kładek konieczne będzie zrobienie przyczółków, ale wciąż wystarczy oparcie przeprawy o brzegi.

W przypadku dłuższych przepraw konieczne może być wprowadzenie dodatkowych słupów stojących w wodzie. Zasady łączenia słupków z konstrukcją mostku w zasadzie nie różnią się od konstrukcji szkieletowej tarasu. To, co się tutaj zmienia to konieczność zabezpieczenia słupków przed długotrwałym działaniem wody oraz obciążeniami dynamicznymi (falowanie, lód, zmienny poziom wody). Uzyskujemy to poprzez zastosowanie odpowiednich materiałów i sposób montażu.

Plakat i przekroje do przerysowania

Rysunki pokazane w tej lekcji pochodzą z zeszytu ćwiczeń Mała architektura. Przekroje. Znajdziesz w nim wszystkie najważniejsze przekroje, rzuty i detale małej architektury, o których uczymy się w kwalifikacji OGR.04 (i na studiach). Zachęcam nie tylko do ich przeanalizowania, ale również do przerysowania, najlepiej w odpowiedniej skali (np. 1:20) i z uwzględnieniem grubości linii. W ten sposób o wiele łatwiej będzie Ci je zapamiętać.

Przy zakupie zeszytu ćwiczeń otrzymasz również plakat w formacie A3 prezentujący najważniejsze nazwy omawianego elementu. Plakat dostępny jest również dla osób, które wykupiły dostęp do Narzędziownika ROBIĘ W ZIELENI.

📝Na egzaminach AK temat murów pojawia się głównie w kontekście muru oporowego, dlatego przygotowałam dla Ciebie odpowiedni plakat, który ułatwi zapamiętanie najważniejszych nazw.

Zobacz również:

• Mury, murki i podmurówki

• Mury, skarpy i schody na Pinterest

• Ściany i ogrodzenia na Pinterest

Podstawy

Podobnie jak w przypadku murowanych słupków, murowane ściany składają się z następujących elementów:

• fundament z betonu, kamieni lub tłucznia

• mur drewniany, kamienny, ceglany, betonowy + ew. okładzina / wykończenie

• zwieńczenie – wszelkiego rodzaju kapturki i daszki z kapinosem

• izolacja przeciwwilgociowa – pozioma i pionowa (za chwilę do tego wrócimy)

Dylatacja

Ze względu na znaczne rozmiary murów musimy pamiętać jeszcze o dylatacji. Czym jest dylatacja pisałam w lekcji o betonie.

Izolacja

Czym jest izolacja pionowa i pozioma również pisałam w lekcji o betonie. W kontekście murków należy pamiętać, że:

• w przypadku murków kamiennych czy ceglanych na fundamencie betonowym stosuje się izolację poziomą;

• w przypadku murków wykonanych w całości z betonu nie stosuje się izolacji poziomej, ale konieczna jest izolacja pionowa.

Prześledź to na przykładach:

Ilustrowany słownik

Tym razem słownik pojawia się w połowie wpisu, a nie na początku, bo jak pisałam wcześniej, na egzaminach AK📝spotkasz głównie murki oporowe.

Mur wolnostojący a mur oporowy

Przeanalizujmy podstawowe różnice między murem wolnostojącym a murem oporowym:

Nachylenie

Jak wynika z powyższej tabeli w przypadku murów oporowych istotny jest masywny fundament oraz odwodnienie. Czasami, aby zmniejszyć parcie gruntu, mury nachyla się w kierunku ziemi o 10-15%, a w przypadku suchych murków kamiennych nawet do 20%. Co oznaczają te liczby? Że na każde 100 cm wysokości, murek powinien być odchylony od pionu o 10, 15 lub 20 cm. Dodatkowo, w przypadku murków kamiennych poszczególne warstwy układa się nie poziomo, a z lekkim nachyleniem w stronę skarpy.

Odwodnienie

Na całej wysokości i długości muru stosujemy systemy odwadniające. Może to być warstwa żwiru, gdzie woda odprowadzana jest w kierunku rury drenarskiej. Jeśli mur jest długi co kilka metrów należy umieścić dren odwadniający, odprowadzający nadmiar wody przed mur. Zamiast warstwy żwiru można zastosować geodren, czyli profilowaną matę z tworzywa sztucznego.

Na rysunkach poniżej widzisz też rynnę stokową. Zbiera ona wodę, która spływa ze skarpy, chroniąc tym samym mur przed jej naporem.

Zwróć uwagę, że w obu przypadkach zastosowano pionową izolację przeciwwilgociową. W przypadku murów oporowych to szczególnie istotny element. Dylatacje również powinny być zaizolowane. Dodatkową izolację poziomą stosuje się, gdy fundament jest betonowy, a mur wykonany z kamieni lub cegieł.

Proporcje

Grubość i konstrukcja muru zależy oczywiście od jego wysokości, rodzaju użytego materiału, przepuszczalności gruntu i siły naporu. Jest to element konstrukcyjny i często obliczenie jego parametrów powierza się konstruktorom. W przypadku niższych murków (do 1,2 m) przyjmuje się proporcje od 1/5 do 1/3 wysokości. Co to oznacza? Oto kilka przykładów:

• Murek o wysokości 60 cm będzie miał ok. 15-20 cm szerokości u podstawy;

• Murek o wysokości 100 cm będzie miał ok. 20-35 cm szerokości u podstawy;

• Murek o wysokości 120 cm będzie miał ok. 25-40 cm szerokości u podstawy.

Jeśli mamy do ścięcia wysoką skarpę musimy zdecydować czy wolimy wysoki, masywny mur czy dwa tarasy z lżejszymi murkami. Oczywiście każde rozwiązanie ma swoje wady i zalety. Możesz je przeanalizować na schemacie i w tabeli.

Spis narzędzi i czynności

📝 Tradycyjnie dodajemy spis narzędzi i czynności, który może pojawić się na egzaminie. Do wykonania mamy ściankę oporową z palisady drewnianej.

Spis narzędzi

• taśma miernicza / miarka lub inne narzędzie/sprzęt do pomiaru odległości

• kołki / paliki oraz sznurek lub inne narzędzie/sprzęt do wyznaczania w terenie miejsca ściankę

• szpadel / koparka

• taczka / wiadro lub inne narzędzie/sprzęt do transportu materiałów

• łopata / piaskówka / szufla

• grabie / łata lub inne narzędzie/sprzęt do wyrównania

• poziomica

• młotek gumowy lub inne narzędzie/sprzęt do stabilizacji palisady

• zagęszczarka / ubijak lub inne narzędzie/sprzęt do zagęszczania

Spis czynności

1. wyznaczenie miejsca pod ściankę

2. wykonanie wykopu / wykorytowanie

3. ułożenie warstwy piasku, zagęszczenie / wyrównanie

4. ustawienie palisady / elementów drewnianych

5. poziomowanie palisady / stabilizacja palisady

6. ułożenie izolacji pionowej z folii / nałożenie izolacji pionowej z mas bitumicznych

7. ułożenie drenu / rury drenarskiej

8. wypełnienie koryta żwirem

9. ułożenie warstwy ziemi

10. uporządkowanie miejsca pracy

Plakat i przekroje do przerysowania

Rysunki pokazane w tej lekcji pochodzą z zeszytu ćwiczeń Mała architektura. Przekroje. Znajdziesz w nim wszystkie najważniejsze przekroje, rzuty i detale małej architektury, o których uczymy się w kwalifikacji OGR.04 (i na studiach). Zachęcam nie tylko do ich przeanalizowania, ale również do przerysowania, najlepiej w odpowiedniej skali (np. w skali 1:10) i z uwzględnieniem grubości linii. W ten sposób o wiele łatwiej będzie Ci je zapamiętać.

Przy zakupie zeszytu ćwiczeń otrzymasz również plakat w formacie A3 prezentujący najważniejsze nazwy omawianego elementu. Plakat dostępny jest również dla osób, które wykupiły dostęp do Narzędziownika ROBIĘ W ZIELENI.

📝Jak pisałam poprzednio – temat piaskownicy pojawia się czasami na egzaminach AK, choć nie do końca jestem przekonana do proponowanych tam rozwiązań dotyczących dna. Wrócę do tego za chwilę.

Zobacz również:

• Piaskownica dla ambitnych

• Piaskownice na Pinterest

Ilustrowany słownik

Na początek – podstawowe pojęcia związane z budową piaskownicy.

Obrzeża

Jeśli zdecydowaliśmy się na samodzielną budowę piaskownicę, a nie zakup gotowców mamy sporo możliwości. Należy jednak pamiętać, że wybór obrzeża wpływa na głębokość piaskownicy, a tym samym na zabawę. Najłatwiej postawić drewnianą skrzynię o wysokości 20-30 cm, ale dzieci szybko dokopią się do dna.

Zacznijmy od najbardziej klasycznych obrzeży (tych znanych z egzaminów📝), czyli od betonowego murka i palisady.

Beton wylewany na miejscu

Aby zrobić obrzeża betonowe możemy użyć prefabrykatów, czyli gotowych elementów wyprodukowanych w fabryce i przewiezionych na miejsce. Jest to zdecydowanie łatwiejsze niż wylewanie betonu na miejscu (wrócimy do tego we wpisie o betonie). Jeśli jednak zdecydujemy się na drugą opcję musimy najpierw zrobić szalunek oraz zbrojenie. Nieprzypadkowo na rysunku poniżej widzisz symbol żelbetu. W przypadku większych piaskownic konieczne będzie zastosowanie dylatacji, aby uniknąć pęknięć betonu wynikających z pracy materiału pod wpływem zmian temperatury. Obrzeża betonowe powinny być posadowione na stabilnej podbudowie – najczęściej jest to warstwa zagęszczonego kruszywa (np. piasku). Zapobiega to osiadaniu i przechylaniu się elementów. Krawędzie piaskownicy muszą być zaokrąglone lub sfazowane, a ścianki wygładzone. Brzeg piaskownicy można wykorzystać do zrobienia stolika na babki i/lub siedziska.

Palisada betonowa lub drewniana

Obrzeże można wykonać z palisady betonowej (elementy prefabrykowane) lub drewnianej. W drugim przypadku należy użyć drewna o wysokiej odporności – dębu, modrzewia lub robinii akacjowej. Najważniejsze jest dobranie odpowiedniej wysokości palisady. W gruncie należy umieścić 1/3-1/2 wysokości palisady. Należy wziąć pod uwagę, że piasek w piaskownicy jest ciągle przekopywany i przenoszony z miejsca na miejsce, więc palisada musi wytrzymać napór ziemi wokół, nawet gdy piaskownica zostanie opróżniona. Palisada betonowa powinna być posadowiona na podsypce piaskowej.

Deski

Niskie obrzeże można wykonać z desek z odpornego drewna, np. modrzewiowego lub dębowego. Dwie lub trzy deski łączymy z kantówką, którą wbijamy w ziemię co 50 cm. Podobnie jak w przypadku palisady, 1/3-1/2 wysokości kantówki powinna być umieszczona w gruncie. Zwróć uwagę, że w tym przypadku cały piasek znajduje się na poziomie gruntu, co oznacza, że wykop robimy tylko pod warstwę drenażową (jeśli jest konieczna).

Kłody

W naszych projektach często stosowaliśmy obrzeża z kłód. Jeśli kłoda jest duża i ciężka wystarczy ją umieścić na brzegu piaskownicy. W przypadku mniejszych kłód warto zabezpieczyć je dodatkowym prętem z przyspawanymi płaskownikami. To zapobiegnie przetoczeniu się kłody pod naporem piasku lub przy przypadkowym kopnięciu.

Kantówki

Podobnie jak w przypadku desek i kłód, piaskownicę z kantówek możemy położyć na ziemi, bez konieczności wkopywania jej. Co oczywiście wpływa na głębokość warstwy piasku. Kantówki powinny być skręcone ze sobą na całej długości, nie tylko w narożnikach.

Wał ziemny

Na koniec chciałabym Ci zaproponować najbardziej naturalne rozwiązanie, czyli wał ziemny. Oczywiście wymaga ono dużo większej powierzchni niż w przypadku prostej, drewnianej piaskownicy, ale pozwala na większą swobodę, jeśli chodzi o kształt. Minusem jest to, że trudno taką piaskownicę przykryć. Należy też zadbać o to, żeby geowłóknina była dobrze zabezpieczona w gruncie. Wał powinien być zagęszczony i regularnie sprawdzany, ewentualnie uzupełniany. Największym plusem jest możliwość zrobienia w ten sposób naprawdę głębokiej piaskownicy.

🌱 Najbardziej ekologicznym rozwiązaniem będzie wykorzystanie ziemi znajdującej się na miejscu lub kłód pozyskanych lokalnie. Na drugim miejscu – obrzeża drewniane, z kantówek lub desek (najlepiej również pozyskanych lokalnie). Betonowe obrzeża, szczególnie z nowego, lanego betonu, powinny być stosowane tylko w uzasadnionych przypadkach.

Dno

Dno piaskownicy powinno umożliwiać odpływ wody opadowej. Najczęściej stosuje się warstwę drenażową ze żwiru oraz geowłókninę oddzielającą ją od piasku. I takie rozwiązanie pokazałam na wszystkich rysunkach powyżej. Zwróć uwagę, że geowłóknina jest zawsze wywinięta i przymocowana do brzegu piaskownicy lub poprowadzona pod obrzeże, co zabiega wykopywaniu jej przez dzieci.

Oczywiście jeśli grunt rodzimy jest dobrze przepuszczalny można zrezygnować z warstwy drenażowej. Geowłókninę stosuje się, aby zapobiec przerastaniu chwastów oraz mieszaniu się warstw kruszywa, ale jeśli piaskownica jest wystarczająco głęboka również można z niej zrezygnować.

📝 W podręcznikach możecie spotkać się z dnem z betonowych płyt. Nie jest to najlepsze rozwiązanie, bo woda nie może swobodnie przesiąkać przez dno i może zbyt długo utrzymywać się w piaskownicy, co jest niewskazane ze względów higienicznych. Z tych samych powodów nie należy umieszczać w piaskownicy studzienki chłonnej.

Wykonanie piaskownicy

📝 Dla dopełnienia całości dodajmy jeszcze listę narzędzi i czynności niezbędnych do zbudowania piaskownicy z betonowym obrzeżem i drewnianym siedziskiem, jak na pierwszym rysunku.

Spis narzędzi

• paliki / kołki, sznurek (lub inny sprzęt do wyznaczania miejsca pod piaskownicę)

• taśma miernicza (lub inny sprzęt do pomiaru odległości)

• szpadel / minikoparka (lub inny sprzęt do wykonania wykopów)

• taczka / wiadro (lub inny sprzęt do transportowania materiałów)

• łopata / szufla / piaskówka (lub inny sprzęt do ładowania kruszywa)

• grabie (lub inne narzędzie do wyrównania)

• ubijak / zagęszczarka (lub inny sprzęt do stabilizacji kruszywa)

• betoniarka (lub inny sprzęt do przygotowania mieszanki betonowej)

• poziomica (lub inny sprzęt pomiarowy)

• młotek / wkrętarka (lub inny sprzęt do montażu szalunku i przymocowania drewnianego siedziska)

• szczotka (lub inne narzędzie do uporządkowania terenu)

Spis czynności

1. Wyznaczenie miejsca na piaskownicę

2. Wykonanie wykopu pod piaskownicę

3. Wsypanie do wykopu warstwy podsypki z piasku, zagęszczenie jej

4. Wykonanie / montaż szalunku (z uwzględnieniem przerw dylatacyjnych)

5. Umieszczenie wewnątrz szalunku zbrojenia

6. Przygotowanie / wykonanie mieszanki betonowej i umieszczenie jej w szalunku

7. Pielęgnacja betonu*

8. Ułożenie warstwy żwiru, zagęszczenie jej

9. Ułożenie geowłókniny, wywinięcie i przymocowanie do obrzeży

10. Wsypanie piasku

11. Montaż desek na podkładkach dystansowych

12. Uporządkowanie miejsca pracy

Dołożyłabym jeszcze do tego wykończenie elementów betonowych, np. zeszlifowanie ostrych krawędzi i zbyt chropowatych ścianek. Najlepiej przed wysypaniem warstwy żwiru.
* O pielęgnacji betonu pisałam w lekcji o betonie.

Plakat i przekroje do przerysowania

Rysunki pokazane w tej lekcji pochodzą z zeszytu ćwiczeń Mała architektura. Przekroje. Znajdziesz w nim wszystkie najważniejsze przekroje, rzuty i detale małej architektury, o których uczymy się w kwalifikacji OGR.04 (i na studiach). Zachęcam nie tylko do ich przeanalizowania, ale również do przerysowania, najlepiej w odpowiedniej skali (te np. 1:20) i z uwzględnieniem grubości linii. W ten sposób o wiele łatwiej będzie Ci je zapamiętać.

Przy zakupie zeszytu ćwiczeń otrzymasz również plakat w formacie A3 prezentujący najważniejsze nazwy omawianego elementu. Plakat dostępny jest również dla osób, które wykupiły dostęp do Narzędziownika ROBIĘ W ZIELENI.

Skoro już wiemy jak stawiać słupy i ściany między nimi, czas na ostatni element – zwieńczenie.

Zobacz również:

• Trejaże, pergole i ogrodzenia

• Jak fundamentować słupy i słupki

• Jak zamontować przęsła w ogrodzeniach i trejażach

• Trejaże i pergole na Pinterest

Ilustrowany słownik

Powtórzę jeszcze raz plakat. Teraz zwróć uwagę na belkę główną, łaty i zastrzały.

Konstrukcja w wersji basic

W najbardziej klasycznych pergolach konstrukcja wygląda następująco:

1. Na słupach osadzamy belki główne, wzdłuż dłuższego boku pergoli.

2. Na belkach mocujemy łaty, czyli belki poprzeczne.

Skoro to takie proste, dlaczego pergole są tak różne? Bo to tylko punkt wyjściowy. Wygląd pergoli zależy od tego, jakie słupy zastosujemy, jakie belki główne, z czego zrobimy belki poprzeczne. Możemy też modyfikować powyższy „przepis” i zamieniać kolejność elementów zwieńczenia lub je duplikować.

Mocowanie do słupków

Wróćmy jednak do naszego „klasyka”. Mamy słupy, do których chcemy przymocować belkę główną. Jeśli nasze słupy są murowane lub betonowe musimy w górnej ich części umieścić kształtownik, np. w L lub U, dostosowany do wymiarów belki. Istnieją też specjalne kształtki do mocowanie belek okrągłych.

W przypadku słupów drewnianych możemy zastosować połączenia ciesielskie. Oto kilka przykładów:

Mocowanie łaty do belki głównej

W drugim kroku do belki głównej mocujemy łaty, czyli belki poprzeczne. Jeśli pracujemy w drewnie tu również możemy zastosować połączenia ciesielskie, choć oczywiście w grę wchodzę też wszelkie kątowniki i inne metalowe elementy łączące.

Na baczność czy na leżąco?

Zwróć uwagę, że zarówno belki, jak i łaty o przekroju prostokątnym, prezentowane na rysunkach powyżej, są montowane „na sztorc”. Z kilku powodów. Po pierwsze, takie ustawienie zwiększa sztywność konstrukcji. Ma to szczególne znaczenie gdy chcemy na belkach oprzeć dach, solidne łaty lub drewniejące pnącza. Po drugie, belka ustawiona pionowo mniej się ugina, co pozwala zastosować większe rozpiętości, a tym samym zmniejszyć liczbę słupów. Ponadto mniejsza powierzchnia pozioma to mniejsza przestrzeń, gdzie mogłaby zalegać woda, czyli mniejsze ryzyko gnicia. Są jeszcze powody estetyczne. Belka „na sztorc” wizualnie dodaje lekkości całej pergoli — konstrukcja wydaje się smuklejsza i bardziej elegancka.

Inne rozwiązania

Oczywiście ażurowy dach z drewnianych belek to nie jedyny rodzaj ogrodowego sufitu. Do dyspozycji mamy również:

• żagle ogrodowe i rolety rzymskie chroniące przed słońcem i lekkim deszczem. Mogą być łatwo montowane i demontowane;

• pełne dachy z przezroczystego materiału (pleksi, szkło), które chronią przed deszczem, ale nie zacieniają;

• pełne dachy, ale z lekkich, przepuszczalnych materiałów, do ochrony przed słońcem;

• pełne, szczelne dachy dające cień i ochronę przed deszczem, ale nie zapewniają przewiewu;

• lampki, proporczyki i inne dekoracje, które nie tworzą prawdziwego sufitu, ale możemy je tak odbierać (pamiętasz sklepienie z wnętrz architektoniczno-krajobrazowych?).

Zwróć uwagę, że wszystkie te przykłady opierają się na konstrukcji z słupów lub słupów i belek, czyli w praktyce są to pergole, do których zamontowano zadaszenie lub inne elementy.

Plakat i przekroje do przerysowania

Rysunki pokazane w tej lekcji pochodzą z zeszytu ćwiczeń Mała architektura. Przekroje. Znajdziesz w nim wszystkie najważniejsze przekroje, rzuty i detale małej architektury, o których uczymy się w kwalifikacji OGR.04 (i na studiach). Zachęcam nie tylko do ich przeanalizowania, ale również do przerysowania, najlepiej w odpowiedniej skali (np. 1:10) i z uwzględnieniem grubości linii. W ten sposób o wiele łatwiej będzie Ci je zapamiętać.

Przy zakupie zeszytu ćwiczeń otrzymasz również plakat w formacie A3 prezentujący najważniejsze nazwy omawianego elementu. Plakat dostępny jest również dla osób, które wykupiły dostęp do Narzędziownika ROBIĘ W ZIELENI.

Wiesz już też jak zbudować słupy, czyli podstawę konstrukcyjną tych elementów. Dziś zastanowimy się jak wypełnić przestrzeń między słupkami, czy to w trejażu czy w ogrodzeniu.

Zobacz również:

• Trejaże, pergole i ogrodzenia

• Jak fundamentować słupy i słupki

• Jak zamontować belki na pergoli

• Trejaże i pergole na Pinterest

• Ściany i ogrodzenia na Pinterest

Ilustrowany słownik

Dla porządku przypominam plakat. Tym razem zwróć uwagę na to, co dzieje się między słupami.

Bez, przed czy pomiędzy

Bez słupków

Piszę o wypełnianiu przestrzeni między słupkami, ale w przypadku trejaży słupki nie zawsze są potrzebne. Trejażem może być kratownica, którą montujemy bezpośrednio do ściany.

Przed słupkami

W prostych ogrodzeniach sztachetowych mamy słupki, do których przykręcamy rygle, czyli poziome elementy, a do nich sztachety, czyli elementy wypełniające. Sztachety zasłaniają słupki. Jeszcze prostsze ogrodzenie powstaje przez przykręcenie do słupków samych poziomy elementów.

Między słupkami

Opcja trzecia to ramy, które wstawiamy między słupkami. Sposób montażu zależy oczywiście od materiału, z którego są wykonane (i słupki, i ramy). Zaraz to prześledzimy na przekrojach.

Mocowanie do słupków / ściany

Niezależnie od tego czy budujemy trejaż mocowany do ściany, płotek ze sztachetami czy ogrodzenie, w którym przęsła umieszczamy między słupkami – musimy ze sobą połączyć różne materiały. Sposobów na to jest nieskończenie wiele. Wybrałam dwa podstawowe. W pierwszej sytuacji mocujemy ramę bezpośrednio do słupka. W drugiej używamy elementów łączących, np. kątowników lub płaskowników.

Bezpośrednio

To, w jaki sposób łączymy ramę z słupkiem zależy oczywiście od materiałów, z których są wykonane. W przypadku słupka żelbetonowego czy murowanego będziemy potrzebować kołków rozporowych, pracując z drewnem – wkrętów do drewna, a z metalem – śrub lub prętów gwintowanych i nakrętek.

Zwróć uwagę, że we wszystkich rysunkach pojawia się podkładka dystansowa. Jest ona ważna z kilku powodów:

• Słupek i przęsło, szczególnie jeśli są wykonane z różnych materiałów, pracują inaczej. Pod wpływem temperatury i wilgoci kurczą się i rozszerzają. Połączenie ich na sztywno mogłoby skutkować wypaczeniami.

• Nawet jeśli dołożymy wszelkich starań odległości między słupkami mogą nie być identyczne. Podkładka daje nam szansę na zniwelowanie nierówności.

Prześledźmy różne rozwiązania na przekrojach. Uwaga! Są to przekroje poziome, to znaczy, że przekroiliśmy nasze ogrodzenie poziomą płaszczyzną i patrzymy na całość od góry:

Z użyciem łączników

Mocowanie ram bezpośrednio do słupków ma swoje wady – trudniej je zamontować (bo przecież przykręcana rama jest najczęściej czymś wypełniona, więc nie da się po prostu przyłożyć wkrętarki od jej wnętrza) oraz zdemontować (gdyby uległy zniszczeniu i trzeba je było wypełnić). Inne rozwiązanie to stosowanie łączników, które najpierw mocuje się do słupka (na stałe lub czasowo), a następnie do nich przykręca ramy – wygodnie, od przodu lub od spodu.

W przypadku słupków murowanych lub żelbetowych możemy zastosować płaskownik, który zamontujemy bezpośrednio w słupku. W przypadku słupków metalowych możemy użyć krótszego płaskownika, który przyspawamy do słupka. Do dyspozycji mamy oczywiście również wszelkiego rodzaju kątowniki.

Prześledźmy to na przekrojach. Zwróć uwagę, że tu również zachowujemy dystans między słupkiem, a ramą.

Plakat i przekroje do przerysowania

Rysunki pokazane w tej lekcji pochodzą z zeszytu ćwiczeń Mała architektura. Przekroje. Znajdziesz w nim wszystkie najważniejsze przekroje, rzuty i detale małej architektury, o których uczymy się w kwalifikacji OGR.04 (i na studiach). Zachęcam nie tylko do ich przeanalizowania, ale również do przerysowania, najlepiej w odpowiedniej skali (np. 1:5) i z uwzględnieniem grubości linii. W ten sposób o wiele łatwiej będzie Ci je zapamiętać.

Przy zakupie zeszytu ćwiczeń otrzymasz również plakat w formacie A3 prezentujący najważniejsze nazwy omawianego elementu. Plakat dostępny jest również dla osób, które wykupiły dostęp do Narzędziownika ROBIĘ W ZIELENI.

Informacje tu zdobyte możesz wykorzystać do budowy trejaża lub pergoli w swoim ogrodzie. Albo prostego ogrodzenia (do ogrodzeń murowanych lub z podmurówką jeszcze dojdziemy). A teraz pozwól, że napiszę trochę więcej do osób zdających egzamin zawodowy z OGR.04 (jeśli Cię to nie dotyczy, przeskocz dalej).

📝Dlaczego mówię o słupach, przęsłach i zwieńczeniach, zamiast od razu przejść do trejaży i pergoli, jak w podręcznikach do architektury krajobrazu? Ponieważ denerwuje mnie ciągłe powtarzanie tych samych informacji. W podręcznikach znajdziesz przekroje słupów i detale połączeń z przęsłami w przypadku trejaży. Parę stron dalej są przekroje słupów i detale połączeń ze zwieńczeniami w przypadku pergoli. A w zupełnie innym rozdziale – łączenie słupów i przęseł ogrodzeniowych. W zasadzie są to te same rysunki. Cała masa różnych rysunków, we wszystkich możliwych kombinacjach. To może przytłaczać. Uważam, że jeśli nauczymy się jak stawiać słupy, jak łączyć je ze zwieńczeniami i przęsłami – możemy tworzyć dowolne kombinacje. Nie tylko trejaże i pergole, ale również ogrodzenia.

Zobacz również:

• Trejaże, pergole i ogrodzenia

• Jak zamontować przęsła w ogrodzeniach i trejażach

• Jak zamontować belki na pergoli

• Trejaże i pergole na Pinterest

Ilustrowany słownik

Na początek – podstawowe pojęcia związane z budową trejaża (ale też pergoli i ogrodzenia).

Fundamenty

Głębokość fundamentu zależy od strefy przemarzania gruntu (patrz analizy przedprojektowe 1) oraz od tego jak łączymy słupki. Jeśli są one niskie, pojedyncze lub połączone luźną linką możemy im pozwolić wędrować w górę i w dół, gdy grunt zamarza i odmarza. Jeśli jednak mamy trejaż lub pergolę, gdzie słupy są połączone na sztywno, zbyt płytkie fundamentowanie mogłoby doprowadzić do uszkodzenia całej konstrukcji. Ponadto, jeśli słup jest naprawdę wysoki (powyżej 3 m) powinien być fundamentowany głębiej.

Materiał

Najbardziej podstawowe materiały to drewno, metal, beton, cegła i kamień. Wymiary słupów zależą od materiału, z których są wykonane oraz od obciążeń, które muszą przenieść. W trejażach i pergolach nie musimy się martwić o zalegający śnieg, jak w przypadku dachu. Z drugiej strony, w niektórych pergolach, belki są tak masywne, że ich waga robi się naprawdę duża. W takim wypadku musimy zadbać o solidne słupy.

Drewno

Drewno ma jedną podstawową wadę – nie może być fundamentowane bezpośrednio w betonie, bo zgnije, czyli mówiąc bardziej fachowo, ulegnie korozji biologicznej. (Wyjątkiem jest drewno robinii akacjowej, ale jest to materiał prawie niedostępny w polskich tartakach). Z drugiej strony jest to chętnie wybierany materiał do ogrodu, ze względu na właściwości estetyczne, ekologiczne oraz stosunkowo łatwą obróbkę.

Aby zafundamentować drewniany słup musimy użyć kotwy. Może to być kształtownik stalowy typu H, element stalowy z grubej blachy wpuszczany w drewno lub kątowniki mocowane na narożnikach słupa. Słup drewniany może być również przykręcany od góry do fundamentu lub (jeśli nie przenosi dużych obciążeń) umieszczony w kotwie wbijanej w ziemię. Przyjmuje się, że fundament powinien lekko wystawać nad poziom gruntu, aby zmniejszyć ryzyko zawilgocenia słupa. (Nie dotyczy to placów zabaw, gdzie fundamentu musi być specjalnie wyprofilowany i zakopany).

Oto kilka przykładowych metod fundamentowania drewnianego słupka:

Metal

Słupek metalowy może być fundamentowany w betonie. Minusem takiego rozwiązania jest to, że ewentualna wymiana słupka wiąże się z koniecznością wykopania lub rozkucia całego fundamentu. Czasami stosuje się dwie rurki – jedną, o mniejszej średnicy, fundamentuje się w betonie, a właściwą rurę nakłada się na nią i przykręca. W ten sposób można też zaoszczędzić na materiale – wewnątrz stosując tańszy materiał. Inna metoda to przykręcenie słupka bezpośrednio do fundamentu.

Cegła / kamień / beton

Mamy jeszcze słupki murowane. Mogą to być słupki całkowicie betonowe. W takim wypadku fundament i słupek właściwy jest monolitem, ale część nadziemną zazwyczaj poddaje się jakiejś obróbce (szlifowanie, piaskowanie, płukanie, młotkowanie, malowanie, stemplowanie) lub okłada się go płytkami ceramicznymi czy kamiennymi.

Słupki można wymurować z cegły klinkierowej lub wapienno-piaskowej (silikatowej). Zwykła cegła jest zbyt nasiąkliwe. W zależności od ułożenia cegieł otrzymamy różną grubość słupa. Najmniejszy rozmiar to 25 cm (czyli na przemian wozówka i 2 główki, ale o tym innym razem).

Najtrudniejsze do wykonania będą słupki z kamienia naturalnego. Stosuje się je przede wszystkim wtedy, gdy zależy nam na trwałości konstrukcji oraz estetyce dopasowanej do otoczenia, np. w ogrodzeniach posesji, parków czy terenów zabytkowych.

Daszki, czapki i kapturki

Zerknij jeszcze raz na pierwszy rysunek. Zwróć uwagę na to, jak wykończone są wszystkie słupy. Jeśli górna powierzchnia słupka byłaby płaska, po każdym deszczu zbierałaby się na niej woda. A to prowadziłoby do szybszego gnicia w przypadku drewna, korozji w przypadku metalu i uszkodzeń w betonowych lub kamiennych słupkach (mikropęknięcia, odspojenia). Ścięcie lub zwieńczenie w postaci „kapturków” sprawia, że woda spływa na boki zamiast wnikać w strukturę materiału.

Spis narzędzi i czynności

📝 Dla dopełnienia całości dodajmy jeszcze listę narzędzi i czynności niezbędnych do zafundamentowania słupka drewnianego. Przyjmijmy, że fundament wykonamy z betonu niezbrojonego, na podbudowie z pospółki i użyjemy kotwy stalowej typu H.

Spis narzędzi

• szpadel (lub inny sprzęt do wykonania wykopów)

• taczka / wiadro (lub inny sprzęt do transportowania materiałów)

• betoniarka (lub inny sprzęt do przygotowania mieszanki betonowej)

• poziomica (lub inny sprzęt pomiarowy)

• łopata (lub inny sprzęt do ładowania kruszywa)

Spis czynności

1. Wyznaczenie miejsca

2. Wykonanie wykopu

3. Wykonanie warstwy podbudowy / ułożenie pospółki

4. Przygotowanie / wykonanie mieszanki betonowej

5. Wykonanie fundamentów / ułożenie mieszanki betonowej

6. Osadzenie kotew

7. Osadzenie słupów w kotwach / przykręcenie/zamocowanie słupów do kotew

8. Uporządkowanie miejsca pracy

Plakat i przekroje do przerysowania

Rysunki pokazane w tej lekcji pochodzą z zeszytu ćwiczeń Mała architektura. Przekroje. Znajdziesz w nim wszystkie najważniejsze przekroje, rzuty i detale małej architektury, o których uczymy się w kwalifikacji OGR.04 (i na studiach). Zachęcam nie tylko do ich przeanalizowania, ale również do przerysowania, najlepiej w odpowiedniej skali (np. całe słupy w skali 1:20, a sposoby fundamentowania w skali 1:10) i z uwzględnieniem grubości linii. W ten sposób o wiele łatwiej będzie Ci je zapamiętać.

Przy zakupie zeszytu ćwiczeń otrzymasz również plakat w formacie A3 prezentujący najważniejsze nazwy omawianego elementu. Plakat dostępny jest również dla osób, które wykupiły dostęp do Narzędziownika ROBIĘ W ZIELENI.

Przeczytaj ten wpis, nawet jeśli nie jesteś architektem krajobrazu. Podpowiem Ci jak zrobić rodzinną burzę mózgów lub moodboard odnośnie Waszego ogrodu. Może to być również inspiracja dla osób prowadzących warsztaty partycypacyjne.

Zobacz również:

• Zanim zaczniesz projektować poznaj dokładnie swój teren

• Co możesz na swojej działce

• Jak powstaje projekt krok po kroku

Dla kogo?

W pierwszej kolejności musimy ustalić dla kogo pracujemy i dla kogo projektujemy. Wbrew pozorom to nie zawsze ta sama osoba. Gdy projektujemy ogród przydomowy, dla rodziny, która tam mieszka, sprawa jest prosta. Jednak gdy projektujemy ogród przy przedszkolu – za naszą pracę płaci jego właściciel lub zarządca, ale z miejsca będą korzystać dzieci. Konkretna liczba dzieci, w konkretnym wieku. Ale również ich opiekunki i opiekunowie. A czasami również rodzice. Dlatego w pierwszej kolejności musimy ustalić nie tylko kto jest naszym klientem, ale również jakie grupy odbiorców będą użytkować projektowany przez nas ogród czy inny teren.

Do czego?

Do czego ma służyć ten teren? Czy będzie to miejsce wypoczynku w samotności (czytanie książek, delektowanie się kawą) czy intensywnych spotkań z przyjaciółmi? Czy powinno pełnić funkcje edukacyjne (jak w ogrodzie przedszkolnym), a może chcemy uprawiać tam warzywa i zioła? Może się zdarzyć, że będziemy projektować ogród na pokaz, który ma przede wszystkim oszałamiająco wyglądać.

Jak jest teraz?

Zanim przejdziemy do snucia planów, warto sprawdzić na czym stoimy. Czyli jak projektowane przez nas miejsce działa. Lub dlaczego nie działa. Tutaj przydadzą się wszystkie omówione wcześniej analizy, ale również analiza wyposażenia (czyli elementów małej architektury, ich stanu i stopnia użytkowania), aktualny podział na strefy funkcjonalno-użytkowe (czy taki podział w ogóle istnieje, jak działa) czy analiza powiązań komunikacyjnych (skąd ludzie przychodzą, którędy najczęściej przechodzą, gdzie przystają).

Jak powinno być?

Klient indywidualny

Wydawać by się mogło, że z klientem indywidualnym sprawa jest prosta. Siadamy twarzą w twarz i rozmawiamy. Klient opowiada co koniecznie musi się znaleźć w ogrodzie (potrzeby), a co chciałby tam mieć (zachcianki), jaki jest jego ulubiony styl, jakie funkcje powinien pełnić ogród. I czasami tak to faktycznie wygląda. Ale rzadko. Bardzo często klient chce bardzo dużo (za dużo na swoją działkę) lub nie wie, czego chce i twierdzi, że dlatego właśnie zatrudnił Ciebie.

W takiej sytuacji przydatne są różne narzędzia takie jak:

• burza mózgów – wypisujemy wszystkie, nawet szalone pomysły, bez oceniania i dopiero później wybieramy te najlepsze;

• moodboard – „mapa inspiracji”, czyli zestawienie inspirujących zdjęć, faktur i materiałów. Taka tablica może zawierać zdjęcia całych ogrodów (oddające ogólny klimat czy styl) lub poszczególnych elementów (np. wybranych mebli czy roślin), ale też kolorystykę czy wzory;

• wizja lokalna – klientom łatwiej rozmawiać o ogrodzie na miejscu niż nad projektem narysowanym na kartce papieru. Wizję lokalną często łączy się z analizą aktualnego stanu ogrodu (co się sprawdza, co jest do zmiany).

• czasowniki – to metoda, którą często stosuję ze swoimi klientami. Opisałam ją we wpisie o procesie projektowym.

Przyszli użytkownicy

Projektowanie dla większej liczby osób jest oczywiście o wiele trudniejsze. Potrzebne są inne narzędzia, takie jak ankiety i wywiady. Działania, w których zapraszamy nieprofesjonalistów do współudziału w decydowaniu o kształcie przestrzeni publicznej, nazywamy partycypacją społeczną. Jest to dość ważny i obszerny temat. Jeśli kogoś interesuje, polecam artykuł Małgorzaty Spasiewicz Architektura i partycypacja.

Oto kilka przykładowych narzędzi stosowanych w partycypacji społecznej:

• ankiety – ilościowe i jakościowe;

• wywiady – rozmowy z przedstawicielami poszczególnych grup użytkowników;

• warsztaty partycypacyjne – w formie zabaw, gier terenowych, map mentalnych czy opisanych wcześniej list czasowników. Szczególnie dobrze sprawdzają się w przypadku dzieci;

• obserwacja stanu obecnego – przedepty (wydeptane fragmenty trawnika) lub ślady na śniegu mogą być dobrą wskazówką na temat ciągów komunikacyjnych, stopień zużycia wyposażenia świadczy o ich użytkowaniu;

• prezentacja projektu – czasami kolejność jest odwrócona, architekt zaczyna od projektowania, a potem konsultuje swoje pomysły z przyszłymi użytkownikami.

Projektant/ka

Jeszcze dwa słowa do architektów krajobrazu. Zarówno przy pracy z klientem indywidualnym, jak i realizując warsztaty partycypacyjne należy pamiętać – to my jesteśmy projektantami. Rolą uczestników takich warsztatów nie jest zaprojektowanie wybranego terenu, a przedstawienie swoich potrzeb i pomysłów. Zebranie ich i „przerobienie” na projekt (z uwzględnieniem wszystkich ograniczeń formalno-prawnych i dobrych praktyk projektowych) to zadanie architekta.

Nauczyciel/ka

📝A gdy robimy projekt w ramach lekcji? Zachęcam, żeby nie pomijać tego etapu. Oto kilka pomysłów, jak można to zrobić w trakcie zajęć:

• Uczniowie przeprowadzają wywiady ze sobą nawzajem;

• Uczniowie wymyślają postać (rzeczywistą lub fikcyjną) i próbują wyobrazić sobie, jakich odpowiedzi by udzieliła;

• Nauczyciel przygotowuje opisy potencjalnych odbiorców wraz z odpowiedziami, jakich by udzielili. (Do tworzenia takich opisów świetnie nadaje się ChatGPT). Uczniowie próbują stworzyć przestrzeń, która będzie dostosowana do potrzeb danej grupy (gdy projektujemy ogród przydomowy) lub pogodzić potrzeby różnych grup (gdy projektujemy przestrzeń publiczną).

I najważniejsze! Wyniki przeprowadzonych ankiet muszą być uwzględnione w kolejnych etapach tworzenia projektu.

Zachęcam do tworzenia własnych ankiet. Na początek możesz jednak skorzystać z materiałów, które dla Ciebie przygotowałam. Wersję do druku znajdziesz na stronie z materiałami.

Informacje, które znajdziesz tutaj, mogą pomóc Ci w budowie ścieżki lub tarasu w ogrodzie (do drewnianych tarasów też dojdziemy, ale w innym wpisie).📝Z perspektywy osoby zdającej egzamin z OGR.04 to chyba najważniejszy wpis na tej stronie!

Zobacz również:

• Po czym chodzimy, czyli dwa słowa o nawierzchniach

• Jak odprowadzamy wodę w mieście

• Nawierzchnie na Pinterest

Ilustrowany słownik

Na początek – podstawowe pojęcia związane z budową nawierzchni.

Podbudowa

W największym skrócie możemy powiedzieć, że przekrój nawierzchni wygląda następująco – na dno koryta wsypujemy tłuczeń, później warstwę klińca, a na to właściwą nawierzchnię. Jeśli chcemy ułożyć kostki lub płyty, bezpośrednio pod nimi potrzebujemy jeszcze warstwy piasku. I to w zasadzie wszystko, co musimy zapamiętać!

Oczywiście nie jest to takie proste. Ilość warstw i ich głębokość zależą przede wszystkim od dwóch czynników: sposobu użytkowania i gleby, na której układamy nawierzchnię. Im większe obciążenie i im słabsza (mniej przepuszczalna) gleba tym warstwa tłucznia musi być większa.

Prześledźmy to na konkretnych przykładach.

Nawierzchnie nieutwardzone

Nawierzchnie gruntowe

Nawierzchnię gruntową wykonuje się z… gruntu, czyli ziemi. Czasami wystarczy tylko ubić ścieżkę o odpowiedniej szerokości. Jednak jeśli ziemia jest zbyt gliniasta musimy dodać trochę piasku, a jeśli zbyt piaszczysta – gliny. Idealne proporcje to 30% gliny i 70% piasku. Czasami do tej mieszanki dodaje się dodatkowo cement, wapno lub lepiszcza bitumiczne, aby jeszcze lepiej ustabilizować nawierzchnię. Jeśli grunt jest nieprzepuszczalny zaleca się wykonanie drenażu z pospółki lub tłucznia.

Nawierzchnie żwirowe

Nawierzchnie żwirowe wykonujemy na podbudowie z tłucznia lub grubego żwiru. Im mniej przepuszczalny grunt, tym grubsza warstwa tłucznia. Dodatkowo możemy zastosować kliniec, który zwiększa stabilizację nawierzchni.

Nawierzchnie utwardzone przepuszczalne

Jeśli potrzebujemy nawierzchni utwardzonej, ale chcemy była przepuszczalna mamy kilka rozwiązań:

Z geokratą

Przepuszczalna nawierzchnia stabilizowana geokratą, która utrzymuje kruszywo lub glebę w miejscu i zapobiega koleinowaniu. Może być zielona (z trawą) lub mineralna.

Nawierzchnia mineralno-żywiczna

Mieszanka kruszywa i żywicy tworząca gładką, przepuszczalną i estetyczną powierzchnię. Odporna na ścieranie, często stosowana na ścieżkach i placach.

Z ażurowych płyt betonowych

Płyty z otworami wypełnianymi ziemią lub kruszywem. Stabilna, a jednocześnie częściowo przepuszczalna i umożliwiająca zazielenienie.

Z betonu jamistego

Beton o porowatej strukturze, przez który woda swobodnie przenika do gruntu. Ogranicza spływ powierzchniowy i powstawanie kałuż.

Nawierzchnie utwardzone nieprzepuszczalna

Z małych elementów

Nawierzchnia z kostki lub płyt to już nasz klasyk, czyli wszystkie warstwy – tłuczeń (o różnej grubości w zależności od rodzaju gruntu i przeznaczenia nawierzchni), kliniec, piasek i właściwa nawierzchnia. Podsypka piaskowa może być z dodatkiem cementu, dla lepszej stabilizacji.

Szczeliny między kostkami lub płytami wypełniamy piaskiem lub drobnym żwirem. Możemy to zrobić przez zamiatanie szczotką suchego piasku lub zamiatanie na mokro, czyli tzw. zamulanie.

Wylewane na miejscu

Innym rozwiązaniem jest wylanie betonu na miejscu. Tworzy się jednolita, bardzo trwała nawierzchnia, która jest odporna na duże obciążenia, ale wymaga dylatacji, by ograniczyć pękanie.

Przykładem nawierzchni wylewanej jest również asfalt i nawierzchnie syntetyczne, np. na placach zabaw.

Nawierzchnie drewniane

Osobnym tematem są nawierzchnie drewniane, głównie tarasy i podesty. Wrócimy do nich w innej lekcji.

Obrzeża

Omówiliśmy podstawowe typy nawierzchni, więc teraz czas na krawężniki. Ich zadaniem jest utrzymanie ścieżki w ryzach. Zapobiegają rozjeżdżaniu się kostek na boki, zatrzymują żwir, zapobiegają wsypywaniu się ziemi lub przerastaniu roślin. Mogą być wykonane z takich samych materiałów jak ścieżki – kamienia, cegły, betonu, drewna, ale też z metalu lub plastiku. Rodzaj krawężnika dobieramy do typu nawierzchni – powinien pasować stylem, ale też musi spełniać swoją podstawową funkcję, o której pisałam przed chwilą.

Oto kilka przykładów:

Spis narzędzi i czynności

📝 Myślę, że po takim wstępnie spokojnie poradzisz sobie z zadaniami egzaminacyjnymi. Przekroje nawierzchni pojawiają się w nich dość często. Czasem jest to gotowy rysunek, który wystarczy opisać, ale zdarza się też, że trzeba rysunek wykonać samodzielnie.

Dodajmy jeszcze do tego spis narzędzi i czynności, czyli coś, co również pojawia się na egzaminie. Poniżej przykładowe spisy dla nawierzchni z płyt lub kostek i obrzeży z fundamentem.

Spis narzędzi

• taśma miernicza / miarka lub inne narzędzie/sprzęt do pomiaru odległości

• kołki / paliki oraz sznurek lub inne narzędzie/sprzęt do wyznaczania w terenie miejsca pod nawierzchnię

• szpadel / koparka

• taczka / wiadro lub inne narzędzie/sprzęt do transportu materiałów

• łopata / piaskówka / szufla

• grabie / łata lub inne narzędzie/sprzęt do wyrównania

• zagęszczarka / ubijak lub inne narzędzie/sprzęt do zagęszczania

• kielnia

• poziomica

• młotek gumowy lub inne narzędzie/sprzęt do stabilizacji płyt i/lub osadzania obrzeży

• szczotka lub inne narzędzie/sprzęt do wypełniania / zamulenia szczelin piaskiem

Spis czynności

1. wytyczenie lub wyznaczenie miejsca pod nawierzchnię

2. wykonanie wykopu / korytowanie

3. zagęszczenie / stabilizacja / wyrównanie dna wykopu

4. wyprofilowanie spadków pozwalających na odprowadzenie wody

5. osadzenie / zamocowanie obrzeży

6. wykonanie warstwy podbudowy z tłucznia, zagęszczenie / wyrównanie

7. wykonanie warstwy podbudowy z klińca, zagęszczenie / wyrównanie

8. wykonanie warstwy wiążącej z podsypki piaskowej, zagęszczenie / wyrównanie

9. ułożenie płyt lub kostek

10. wypełnienie szczelin piaskiem / zamulenie

11. uporządkowanie miejsca pracy

Plakat i przekroje do przerysowania

Rysunki pokazane w tej lekcji pochodzą z zeszytu ćwiczeń Mała architektura. Przekroje. Znajdziesz w nim wszystkie najważniejsze przekroje, rzuty i detale małej architektury, o których uczymy się w kwalifikacji OGR.04 (i na studiach). Zachęcam nie tylko do ich przeanalizowania, ale również do przerysowania, najlepiej w odpowiedniej skali (np. 1:10) i z uwzględnieniem grubości linii. W ten sposób o wiele łatwiej będzie Ci je zapamiętać.

Przy zakupie zeszytu ćwiczeń otrzymasz również plakat w formacie A3 prezentujący najważniejsze nazwy omawianego elementu. Plakat dostępny jest również dla osób, które wykupiły dostęp do Narzędziownika ROBIĘ W ZIELENI.

Wbrew pozorom, dzisiejszy wpis nie dotyczy tylko projektantów. Uwarunkowania prawne warto również sprawdzić, gdy projektujesz własny ogród.

Zobacz również:

• Zanim zaczniesz projektować poznaj dokładnie swój teren

• Najważniejsze pytanie dla projektanta: Dla kogo to robisz

Numer działki

Pełny numer działki przydaje się, gdy będziesz opracowywać projekt budowlany. A ten (jak już wiesz z wpisu o rodzajach projektów) nie zawsze jest potrzebny. Dla porządku jednak podaję, że taką informację można znaleźć na stronie polska.geoportal2.pl.

Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego

Miejscowy plan zagospodarowania przestrzennego (zwany potocznie planem miejscowym lub mpzp) określa przeznaczenie, warunki zagospodarowania i zabudowy terenu, a także rozmieszczenie inwestycji celu publicznego. A tak po ludzku – plan miejscowy mówi, jakie tereny można zabudować i w jaki sposób, a jakie muszą zostać zachowane. MPZP określa więc sposób użytkowania działki. Jeśli więc planujesz budowę hipermarketu z parkingiem na 1000 samochodów, a Twoja działka leży na terenie przeznaczonym pod zabudowę mieszkaniową – zapomnij. Ale też jeśli planujesz uruchomienie przedszkola to plan miejscowy może określić czy jest to możliwe, jaką powierzchnię biologicznie czynną musisz zachować lub ile miejsc parkingowych możesz/musisz stworzyć.

Informację czy Twój teren objęty jest MPZP również znajdziesz na polska.geoportal2.pl.

Użytek gruntowy

Jedną z istotniejszych kwestii, którą musisz sprawdzić na planie miejscowym lub na mapie ewidencyjnej jest określenie użytku gruntowego, czyli sposób użytkowania Twojego terenu. Stosunkowo najmniejszym problemem są grunty zabudowane i zurbanizowane. Problem zaczyna się, gdy masz działkę rolną lub las.

Informację o użytku gruntowym znajdziesz, niespodzianka, na polska.geoportal2.pl.

Uzbrojenie terenu

Brzmi groźnie, ale chodzi po prostu o sieci i przyłącza, które znajdują się nad ziemią, na ziemi lub pod ziemią. Szczególnie istotne są te pod ziemią, bo ich nie widać, a mogą narobić Ci sporo kłopotów.

Dlaczego znajomość uzbrojenia terenu jest taka ważna? W miejscu, gdzie przebiegają sieci, a także w ich strefie ochronnej nie możesz wykonywać pewnych prac, np. fundamentować czy sadzić większych roślin. Tak mówią przepisy, ale też zdrowy rozsądek. Nie chcesz chyba narażać się na wybuch gazu czy zalanie spowodowane uszkodzeniem rury podczas prac ziemnych. Albo ponosić kosztów rozbiórki, gdy kable lub rury ulegną awarii i będą musiały zostać naprawione.

Oczywiście sieci i przyłącza znajdują się nie tylko pod ziemią. Należy uwzględnić również sieci nadziemne. Ma to szczególne znaczenie przy sadzeniu roślinności.

Informację o przebiegu sieci i instalacji również znajdziesz na polska.geoportal2.pl.

Układ komunikacyjny

Czasami potrzebne są również analizy układu komunikacyjnego – gdzie jest chodnik, a gdzie jezdnia. Ma to szczególne znaczenie przy planowaniu wjazdów na posesję.

Informację o lokalizacji chodników i jezdni oraz o ich nawierzchni znajdziesz na polska.geoportal2.pl.

Ochrona konserwatorska

Jeśli planujesz roboty budowlane przy obiekcie wpisanym do rejestru zabytków, w otoczeniu obiektu wpisanego do ewidencji zabytków lub na obszarze wpisanym do rejestru zabytków czekają Cię kolejne formalności. Przede wszystkim musisz uzyskać zgodę wojewódzkiego konserwatora zabytków. Po drugie, nawet jeśli budujesz coś, co w innych okolicznościach nie wymaga pozwolenia na budowę, a nawet zgłoszenia, to w tym wypadku będzie to konieczne. Dlatego musisz sprawdzić, czy Twoja działka jest objęta ochroną konserwatorską.

Jeżeli Twoja działka objęta jest MPZP znajdziesz tam informacje o zabytkach wpisanych do rejestru i ewidencji, o obszarach chronionych jako park kulturowy czy o strefach ochrony konserwatorskiej. Jeżeli Twoja działka nie jest objęta MPZP zostają nam do sprawdzenia rejestr i ewidencja zabytków.

W przypadku ogrodów historycznych lub terenów znajdujących się w bezpośrednim sąsiedztwie zabytków konieczna może być analiza powiązań widokowych.

Tereny cenne przyrodniczo

Jeżeli Twoja działka leży na terenie parku narodowego lub rezerwatu przyrody – zapomnijmy o budowie czegokolwiek. Jeżeli działka leży w otulinie parku narodowego, w parku krajobrazowym, na obszarze chronionego krajobrazu, na obszarze Natura 2000, w zespole przyrodniczo-krajobrazowym lub jeśli na Twoim terenie znajduje się stanowisko dokumentacyjne, użytek ekologiczny lub gatunkowa ochrona roślin, zwierząt i grzybów – musisz stosować się do przepisów określających zasady funkcjonowania tego miejsca. Przy niektórych inwestycjach wymagana jest analiza oddziaływania na środowisko.

Informację o tym, czy Twój teren jest objęty jakąś formą ochrony znajdziesz na polska.geoportal2.pl.

Tereny górnicze

Teren górniczy to przestrzeń objęta przewidywanymi szkodliwymi wpływami robót górniczych zakładu górniczego. Jeśli masz działkę na terenie górniczym możesz być zmuszony do stosowania dodatkowym wzmocnień w konstrukcji budynku. W niektórych przypadkach budowa jakiegokolwiek obiektu budowlanego będzie niemożliwa.

Informację o tym, czy Twoja działka leży na terenie górniczym znajdziesz na midas-app.pgi.gov.pl/ords/r/public/midas/mapa.

Sąsiedzi i sąsiedztwo

Zorientuj się co jest lub co będzie wokół Twojego terenu. I nie mówię tu tylko o ładnych widokach czy miłych sąsiadach, choć oczywiście to też ma duże znaczenie. Sposób użytkowania sąsiednich działek wpływa na Twoje przedsięwzięcie. Dlatego wróć do fragmentu o miejscowym planie zagospodarowania przestrzennego oraz o użytkach gruntowych i sprawdź również sąsiednie działki.

Temat ochrony roślin często pojawia się na egzaminie w OGR.03📝. Potraktuj ten wpis jako powtórkę. Dla pozostałych osób będzie to raczej wprowadzenie do tematu.

Zobacz również:

• Jak i kiedy ciąć drzewa i krzewy

• Jak suplementować rośliny, czyli dwa słowa o nawozach

Środki czy metody?

Często mówiąc o ochronie roślin mamy na myśli różne środki, głównie chemiczne, które możemy zastosować. Ale środki to tylko jedna z metod ochrony. Dla porządku wyjaśnijmy te pojęcia. Środki ochrony roślin to substancje chemiczne, biologiczne lub naturalne, stosowane w celu zwalczania szkodników i chorób roślin. Metody ochrony roślin to różne sposoby zapobiegania lub zwalczania szkodników i chorób roślin.

Metody ochrony dzielimy na profilaktyczne (lepiej zapobiegać niż leczyć) i na interwencyjne (gdy już pojawi się szkodnik lub choroba).

• Metody profilaktyczne:

  • agrotechniczna (zapewnienie roślinie odpowiednich warunków poprzez dobór gleby, nasłonecznienia czy ilości wody);

  • hodowlana (stosowanie odmian odpornych na choroby);

  • kwarantanna (kontrola roślin, nasion czy ziemi sprowadzanych z zagranicy czy w szkółkach).

• Metody interwencyjne:

  • mechaniczne (zbieranie szkodników);

  • fizyczne (niszczenie szkodników w glebie podgrzanym powietrzem i parą wodną, wymrażanie szkodników tropikalnych, promieniowanie podczerwone i ultrafioletowe);

  • biologiczne (wykorzystywanie jednych organizmów do zwalczania innych);

  • chemiczne (to właśnie tu mieszczą się „środki ochrony roślin”, o których zwykle mówimy w kontekście ochrony roślin).

Dla utrwalenia przygotowałam ściągę.

–cydy (z łac. caedo – zabijam)

Środki ochrony roślin noszą różne nazwy, w zależności od tego, co zwalczają. Mamy więc:

• fungicydy na grzyby (mączniak prawdziwy, zaraza ziemniaka, rdza róży);

• herbicydy na chwasty (komosa biała, perz właściwy, ostrożeń polny);

• insektycydy na owady (mszyce, stonka ziemniaczana, larwy motyli, np. bielinek kapustnik);

• moluskocydy na ślimaki (ślimak nagi pomrowik, ślinik luzytański);

• rodentocydy na gryzonie (nornice, karczowniki, myszy polne);

• akaracydy na roztocza (przędziorek chmielowiec, roztocz szklarniowiec);

• nematicydy na nicienie (mątwik burakowy, mątwik ziemniaczany, nicienie glebowe).

Są również repelenty, czyli środki odstraszające oraz atraktanty, czyli środki przywabiające.

Słowo pestycydy to ogólna nazwa na środki ochrony roślin.

Techniki

Dobór techniki zależy od rodzaju środka, uprawy, szkodnika i warunków atmosferycznych.

• Opryskiwanie (najczęściej stosowana metoda przeciw grzybom, insektom i chwastom, pozwala na równomiernie pokrycie rośliny cieczą, należy wykonywać tylko przy bezwietrznej pogodzie);

• Oprysk punktowy (aplikacja tylko na wybrane fragmenty rośliny);

• Zamgławianie (bardzo mała ilość cieszy rozpraszana w formie mgły, w szklarniach i tunelach foliowych);

• Podlewanie (środek rozpuszczony w wodzie wprowadza się do gleby, więc działa przez korzenie. Stosowane w szklarniach i w uprawie doniczkowej);

• Granulaty doglebowe (wprowadzenie środka do gleby w formie granulatów lub poprzez gazowanie, zwalcza nicienie i chwasty);

• Zaprawianie nasion, cebul, bulw (nasiona powlekane są środkiem ochronnym, głównie w uprawach rolniczych i cebulach kwiatowych).

Wpływ środków ochrony na środowisko

🌱 Środki ochrony roślin, zwłaszcza chemiczne, mogą mieć bardzo negatywny wpływ na środowisko, jeśli są stosowane niewłaściwie, zbyt często lub w nadmiernych dawkach.

Pestycydy mogą przenikać do wód gruntowych i powierzchniowych. Zwalczanie szkodliwych owadów często skutkuje wymieraniem również tych pożytecznych. To z kolei prowadzi do zmniejszenia bioróżnorodności. Zbyt częste stosowanie tych samych substancji powoduje, że szkodniki i patogeny uodparniają się – trzeba używać coraz silniejszych środków. Zniszczenie naturalnych wrogów szkodników prowadzi do wtórnych plag – rozmnażają się organizmy, które wcześniej były utrzymywane w ryzach przez drapieżniki.

Dlatego środki chemiczne należy stosować w ostateczności, a zamiast nich wybierać preparaty biologiczne.

Poczytaj na ten temat w publikacji Standardy utrzymania terenów zieleni w miastach. Jak utrzymujemy miejską zieleń? Fundacji Sendzimira.

Nawozy często pojawiają się na egzaminie w OGR.03 📝. Potraktuj ten wpis jako powtórkę. Dla pozostałych osób będzie to raczej wprowadzenie do tematu.

Zobacz również:

• Jak i kiedy ciąć drzewa i krzewy

• Jak chronić rośliny, czyli wszystkie –cydy

Suple dla drzew, krzewów i roślin zielnych

Można więc powiedzieć, że nawozy to takie suplementy dla drzew i krzewów. I podobnie jak w przypadku ludzi – nie sięgamy po nie „na zapas” lub dlatego, że w aptece była promocja, tylko wtedy, gdy faktycznie stwierdzimy niedobór jakiś składników. A jak to stwierdzić?

• widoczne objawy (zmiana zabarwienia liści, obumieranie tkanek, zasychanie wierzchołków pędów, skąpe kwitnienie);

• zbyt powolny wzrost (przyjmuje się, że roczny przyrost większości drzew i krzewów powinien być nie mniejszy niż 20-30 cm);

• badanie zawartości składników mineralnych w roślinie oraz stanu gleby (powyższe objawy mogą mieć też inne przyczyny, więc dla pewności dobrze przeprowadzić szczegółowe analizy).

Generalnie drzewa i krzewy wymagają zachowania odpowiednich proporcji między poszczególnymi makroelementami: 10 części azotu : 8 części fosforu : 6 części potasu. Te proporcje mogą się różnić w przypadku różnych gatunków i grup roślin. Przykładowo krzewy intensywnie kwitnące potrzebują więcej potasu i fosforu, a krzewy o dekoracyjnych liściach więcej azotu.

Jeśli chodzi o rośliny zielne nawożenie może być konieczne w przypadku uprawy w donicach, na ubogich glebach lub gdy sadzimy rośliny o dużych wymaganiach, np. tych intensywnie kwitnących. Proporcje między makroelementami zależą od tego, co chcemy osiągnąć w uprawie. Rośliny o dekoracyjnych liściach potrzebują więcej azotu, rośliny kwitnące – więcej fosforu i potasu.

NPK i spółka

Zostańmy jeszcze na chwilę przy tych głównych makroelementach. Każdy z nich ma inne zadanie. Oto krótka ściąga:

Azot (N)

• Termin stosowania: wiosna i lato

• Działanie: pobudzają wzrost części zielonych roślin (liści i pędów)

• Uwaga: nie należy ich stosować jesienią – nadmiar azotu powoduje bujny wzrost i obniża mrozoodporność

• Przykładowe nawozy: saletry, siarczan amonu, woda amoniakalna, mocznik

Fosfor (P)

• Termin stosowania: wiosna i jesień

• Działanie: wspierają rozwój systemu korzeniowego i kwitnienie

• Przykładowe nawozy: superfosfat, mączka fosforytowa, mączka kostna

Potas (K)

• Termin stosowania: koniec lata i jesień

• Działanie: zwiększają odporność roślin na mróz i choroby, wspomagają prawidłowe dojrzewanie tkanek

• Zalecane: szczególnie przed zimą, aby wzmocnić rośliny

• Przykładowe nawozy: sole potasowe, siarczan potasu

Wapń (Ca)

• Termin stosowania: jesień lub wczesna wiosna (co kilka lat)

• Działanie: podnoszą pH gleby (odkwaszają), poprawiają strukturę gleby, wspomagają przyswajanie innych składników pokarmowych

• Zalecane: na glebach kwaśnych, szczególnie pod rośliny zasadolubne

• Przykładowe nawozy: siarczan magnezu

Magnez (Mg)

• Termin stosowania: w sezonie wegetacyjnym, zgodnie z zapotrzebowaniem roślin

• Działanie: wspomagają fotosyntezę (magnez jest składnikiem chlorofilu), zapobiegają chlorozie liści

• Przykładowe nawozy: kreda nawozowa, wapno palone

Aby ułatwić Ci zapamiętanie ułożyłam dla Ciebie wierszyk ;).

Pojedyncze czy mieszanki

Gdy stwierdzimy niedobór jednego składnika – możemy zastosować nawozy pojedyncze, jak saletra amonowa, saletrzak magnezowy, mocznik (azot), superfosfat, siarczan potasowy.

Jeśli chcemy podnieść ogólną zasobność gleby stosujemy nawozy wieloskładnikowe, np. Azofoska – jak sama nazwa wskazuje, zawiera m.in. azot, fosfor i potas (K).

Techniki nawożenia

Trzy podstawowe sposoby to nawożenie powierzchniowe, wgłębne i dolistne.

Powierzchniowe

Sprawa jest prosta – sypiemy nawóz wokół rośliny i mieszamy go z wierzchnią warstwę ziemi.

Wgłębne

Nawóz możemy wprowadzić do otworu w glebie i mamy nawożenie i spulchnianie gleby w jednym! W obrębie rzutu korony, co pół metra wykonujemy otwory o średnicy 5 cm i głębokości ok. 30 cm. Wsypujemy nawóz i zasypujemy piaskiem z torfem.

Inna metoda to wstrzykiwanie nawozu w płynie pod ciśnieniem za pomocą specjalnej lancy.

Dolistne

Wykonywane jest sporadycznie, w wyjątkowych sytuacjach, np. przy uszkodzonym systemie korzeniowym.

OK, ale najpierw kompost!

🌱 Według najnowszych standardów nawozy mineralne powinno się stosować wyłącznie wówczas, gdy nawożenie organiczne nie przyniesie rezultatów i zawsze po dokładnym zbadaniu gleby. W pierwszej kolejności stosuje się komposty, preparaty humusowe, mikrobiologiczne i grzyby mikoryzowe.

Więcej na ten temat w publikacji Standardy utrzymania terenów zieleni w miastach. Jak utrzymujemy miejską zieleń? Fundacji Sendzimira.

Ten temat często pojawiają się na egzaminie w OGR.03 📝. Potraktuj ten wpis jako powtórkę. Dla pozostałych osób będzie to raczej wprowadzenie do tematu.

Zobacz również:

• Jak chronić rośliny, czyli wszystkie –cydy

• Jak suplementować rośliny, czyli dwa słowa o nawozach

Fryzjer czy chirurg plastyczny

Cięcie drzew można porównać raczej do wizyty u chirurga plastycznego lub lekarza, a nie, jak zaproponowałam na początku, do fryzjera. Oto najczęstsze rodzaje cięć:

• kształtujące konstrukcję korony drzewa (cięcie przeprowadza się na młodych roślinach w szkółce);

• formujące i korygujące pokrój (zalicza się do tego formowanie żywopłotów i topiarów, kilka razy w sezonie cięte są wierzchołki pędów, co prowadzi do zagęszczenia krzewu);

• sanitarne (usuwanie chorych lub suchych i zagrażających gałęzi);

• dla zapewnienia bezpieczeństwa (w pobliżu ciągów komunikacyjnych, dla poprawy widoczności lub w przypadku kolizji z budynkami czy infrastrukturą techniczną);

• zwiększające kwitnienie (dotyczy najczęściej krzewów, ma na celu rozluźnienie krzewu, zachęcenie rośliny do tworzenia silnych pędów tegorocznych, obejmuje również usuwanie przekwitłych kwiatostanów);

• odmładzające (na krzewach słabych lub zdeformowanych, nie należy wykonywać zbyt często);

• przywracające równowagę między częścią nadziemną a podziemną (ograniczanie rozmiarów korony, gdy system korzeniowy został uszkodzony i nie jest w stanie obsłużyć większej korony);

• cięcie korzeni (bardzo szkodliwe, więc stosuje się tylko w uzasadnionych przypadkach, nie więcej niż 30% systemu korzeniowego).

Terminy cięcia

Termin cięcia zależy przede wszystkim od tego jaki gatunek przycinamy, a także jaki efekt chcemy uzyskać (formowanie kształtu czy zwiększenie kwitnienia). Pod tym względem możemy podzielić rośliny na następujące grupy:

Tnij, gdy śpimy

W większości przypadków najlepszym terminem cięcia będzie okres spoczynku. Dotyczy to zarówno krzewów, których kwiaty rozwijają się na pędach tegorocznych, jaki i tych, które kwitną na gałęziach wieloletnich.

Krzewy kwitnące na końcach pędów tegorocznych:

• budleje

• deutzie

• jaśminowce

• tawuła japońska

Krzewy kwitnące na gałęziach wieloletnich:

• berbersy

• irgi

• głogi

Tnij, gdy przekwitniemy

Krzewy kwitnące z pąków uformowanych w poprzednim okresie wegetacyjnym tniemy po zakończeniu kwitnienia.

• forsycje

• tamaryszki

• migdałowiec trójklapowy

• tawuła wczesna

Tnij, gdy przestaniemy owocować

Krzewy, które zawiązują ozdobne owoce tniemy po pojawieniu się owoców.

• ogniki

• pigwowiec

Nie tnij, gdy płaczę

Gatunki, które wiosną rozpoczynają intensywną produkcję soków należy ciąć jak najwcześniej (nie później niż w połowie lutego) lub latem (lipiec-sierpień).

• klony

• kasztanowce

• wiązy

• winorośle

• brzozy

• graby

• orzechy

• orzeszniki

• skrzydłorzechy

Nie tnij większości z nas

Krzewy iglaste i zimozielone źle znoszą cięcie. Wyjątkiem jest cis lub tuja, z których formuje się żywopłoty. Najlepiej ciąć je pod koniec okresu spoczynku lub po zakończeniu wzrostu.

Nas możesz:

• cis

• tuja

Specjalne wymagania królowej

Róże tradycyjnie mają swoje kaprysy. Aby uzyskać atrakcyjniejsze i liczniejsze kwiaty należy ciąć je wczesną wiosną, zaraz po usunięciu zabezpieczenia zimowego. Pędy skracamy na wysokości 3-5 oczek. Cięcie wykonujemy ok. 5 mm nad oczkiem, ukośnie do kierunku oczka. Latem usuwamy przekwitłe kwiatostany (z kawałkiem pędu i 1-2 liśćmi). Jesienią lepiej unikać cięcia róż.

• róże wielokwiatowe (polianty)

• róże wielkokwiatowe

Cięcie żywopłotów

Pierwsze cięcie wykonujemy tuż po posadzeniu. Obcinamy wierzchołek i pędy boczne. To zachęca roślinę do zagęszczania się i rozkrzewiania. W przypadku żywopłotów nieformowanych liściastych tniemy tylko przedszkolaki (1-2 rok po posadzeniu). W przypadku żywopłotów formowanych konieczne jest regularne cięcie, 2-3 razy do roku.

Najbardziej optymalny kształt żywopłotu (w przekroju poprzecznym) to trapez. Taki kształt pozwala równomiernie nasłonecznić wszystkie pędy.

Narzędzia i sprzęt

Narzędzia do cięcia często pojawiają się na egzaminie📝, więc postanowiłam przygotować dla Ciebie krótki słowniczek obrazkowy (kliknij na obrazek, żeby powiększyć).

Technika cięcia

To chyba dość oczywiste, że im cieńszy pęd tym szybciej rana się zabliźni. W przypadku grubszych gałęzi (powyżej 3 cm średnicy) wzrasta ryzyko infekcji. Cięcie bardzo grubych gałęzi (powyżej 5 cm średnicy) może dodatkowo skutkować zakłóceniem równowagi między częścią nadziemną i podziemną rośliny, a cięcie konarów (powyżej 10 cm) zachwianie równowagi fizjologicznej i deformacją rośliny. Przypominam to, co pisałam na początku – cięcie jest zabiegiem inwazyjnym i należy je przeprowadzać tylko wtedy, kiedy jest to konieczne.

Cięcie młodych pędów

Cięcie zawsze wykonujemy nad pąkiem. Płaszczyzna cięcia powinna być jak najmniejsza, co oznacza, że najlepiej ciąć prostopadle do pędu (z wyjątkiem pionowych pędów, które lepiej ciąć pod kątem).

Cięcie grubszych gałęzi

Podczas cięcia nie należy usuwać, ani naruszać obrączki, która wykształciła się u nasady gałęzi. Cięcie wykonujemy tuż nad zgrubieniem. Kąt cięcia jak wyżej – prostopadle do osi gałęzi.

Cięcie bardzo grubych gałęzi i konarów

Cięcie należy wykonywać stopniowo. Przed rozpoczęciem zabiegu należy zabezpieczyć teren wokół. W pobliżu ciągów komunikacyjnych może być konieczne opuszczanie obciętych konarów na linach.

Lepiej naturalnie!

🌱 W najnowszych standardach promuje się naturalne formy krzewów i unika się cięcia na terenach, które pełnią funkcje biocenotyczne. Przed rozpoczęciem cięcia specjalista powinien określić czy krzewy nie zostały zasiedlone przez ptaki. Zaleca się stosowanie tylko narzędzi ręcznych.

W przypadku drzew rosnących w skrajni dróg lub ciągów pieszych i rowerowych preferowane są gatunki, które nie wymagają cięcia lub dobrze je znoszą. Prowadzone są tylko konieczne cięcia zgodne z wymogami prawa.

Więcej na ten temat w publikacji Standardy utrzymania terenów zieleni w miastach. Jak utrzymujemy miejską zieleń? Fundacji Sendzimira.

Zachęcam do zapoznania się z tą lekcję nie tylko uczniów. Rysowanie to świetny sposób na relaks!

Zobacz również:

• Projekt zieleni to gra komputerowa

• Narzędzia pomocne w doborze roślin

• Jak dobierać rośliny

Drzewa i krzewy

Jak narysować rośliny drzewiaste? Oczywiście to zależy od tego, do czego takiego rysunku potrzebujesz. Możesz rysować realistycznie, oddając wszystkie szczegóły. Przyda się to szczególnie przy tworzeniu wizualizacji, czyli ostatniego etapu projektu.

Możesz też rysować schematycznie, aby oddać charakter drzewa, ale bez wchodzenia w szczegóły. Ten sposób rysowania przyda się do pracy nad projektem, przedstawienia pierwszych pomysłów. Ale też, jeśli wykonany jest dobrze i ciekawie, do ostatecznej prezentacji.

Powiem tak: Lepszy dobry rysunek schematyczny niż kiepski rysunek realistyczny. Serio!

Pokazuję Ci tu przykładowe rzuty i widoki drzew. W projekcie koncepcyjnym nie ma jednego słusznego rozwiązania (w przeciwieństwie do projektu budowlanego, o czym już wiesz). Ostateczny efekt zależy od Ciebie.

Zachęcam Cię więc do próbowania. Weź szkicownik, narysuj lekko ołówkiem kilkanaście okręgów (możesz skorzystać z kółecznika), przerysuj to, co widzisz na kolejnych ilustracjach, a potem spróbuj własnych wersji.

Zwróć uwagę na grubość linii. Największe drzewo rysuję najgrubszym pisakiem, średnie krzewy cieńszym (np. 1.0), a najmniejsze – najcieńszym (np. 0.3). Drzewa rysuję „przezroczyste” – widać, co znajduje się pod nimi. Krzewy są pełne i przesłaniają to, co pod spodem.

Trawy i rośliny płożące

Jak narysować trawę w rzucie? Intuicyjnie – kropkując przestrzeń, na której jest zaplanowana. Ale jak wiesz z lekcji o projektowaniu obiektów roślinnych — murawy to nie tylko trawniki. Inaczej narysujemy więc trawnik dywanowy, inaczej łąkę kwietną, a jeszcze inaczej rośliny zadarniające.

Co więcej, samo kropkowanie też może różnie wyglądać. Przyjrzymy się za chwilę kilku przykładom. Przypominam, że cały czas mowa o projekcie koncepcyjnym i rysunku odręcznym, a nie rysunku technicznym.

Przed chwilą wspomniałam, że drzewa w rzucie rysuję „przezroczyste” – widać, co znajduje się pod nimi, również trawnik. Krzewy są pełne i przesłaniają to, co pod spodem.

Zwróć też uwagę, że nie musisz kropkować całego terenu. Lepiej wygląda, gdy kropki umieścisz głównie w narożnikach i stopniowo będziesz zmniejszać ich ilość w centrum rysunku.

Byliny, rośliny roczne i dwuletnie

Robi się coraz ciężej. W przypadku drzew i krzewów zwracaliśmy przede wszystkim uwagę na wielkość i pokrój. Gdy dobieramy byliny na rabatę, liczą się również inne walory dekoracyjne, takie jak kształt i kolor liści, wielkość i kolor kwiatów czy atrakcyjne owocostany.

Co więcej! Na nasz rysunek wpływa również skala, w jakiej tworzymy projekt. Od niej zależy czy będziemy rysować bardziej czy mniej szczegółowo. Nie podam Ci więc jednego uniwersalnego sposobu na rysowanie roślin zielnych. Musisz znaleźć własny. Ale mam dla Ciebie kilka wskazówek i inspiracji.

Uczenie się roślin. Od szczegółu do ogółu

Zanim zaczniesz projektować rabaty i je rysować, musisz dobrze poznać gatunki roślin. Możesz zacząć od listy obowiązującej na egzaminie (sprawdź wpis Roślin. Karciany katalog). Oczywiście najlepszą metodą nauki roślin jest ich oglądanie, dotykanie czy wąchanie. A w drugiej kolejności – rysowanie.

1. Weź roślinę, której się próbujesz nauczyć. Przyjrzyj się jej uważnie – na żywo, na rysunkach botanicznych lub na zdjęciach. Narysuj liść, kwiat, owocostan. Postaraj się odwzorować jak najwięcej szczegółów.

2. W drugim kroku spróbuj wyciągnąć najbardziej charakterystyczne cechy tej rośliny i narysuj ją w większym uproszczeniu.

3. A potem jeszcze większym.

Projektowanie. Od ogółu do szczegółu

Gdy projektujemy, stosujemy odwrotną technikę.

1. Najpierw decydujemy o wielkości i pokroju rośliny. Przykładowo – chcemy niską roślinę na obwódki, o pokroju płożącym i wysokości nie większej niż 30 cm.

2. W drugiej kolejności decydujemy o pewnych cechach. Na przykład wybieramy rośliny o dużych liściach (żeby skontrastować je z pierzastymi liśćmi paproci znajdującymi sią za nimi) lub o wybranym kolorze kwiatów.

3. Gdy projektujemy niewielką rabatę możemy pokusić się o bardziej szczegółowy rysunek konkretnego, wybranego gatunku.

Inspiracje

Szukanie własnego stylu rysunkowego nie jest łatwe. Polega na ćwiczeniu, próbowaniu, testowaniu. Na eksperymentowaniu z różnymi stylami i przyborami. I rysowaniu, rysowaniu i jeszcze raz rysowaniu!

Aby ułatwić sobie tę drogę możesz zacząć od poszukania inspiracji i próbie kopiowania innych. Ale pamiętaj! To tylko krok przejściowy. Zawsze powinien prowadzić do wypracowania własnego stylu, a nie do ślepego naśladownictwa. Sama dużo czerpię od:

• Lisa Nunamaker z Paper Garden Workshop

• Sara A. Meier z Green Thumb Sam

• Daria Bogdanova z Daria Bo Drawing

A dlaczego uczę SketchUpa zamiast AutoCADa wyjaśniam na końcu wpisu.

Zobacz również:

• Kiedy architekci krajobrazu używają komputera (poza tym, że cały czas)?

Układ współrzędnych

Pamiętasz czym jest układ współrzędnych? Koniecznie musisz go sobie przypomnieć, bo wszystko, co będziesz rysować w SketchUp odbywa się w obrębie tego układu. Zacznijmy od dwóch wymiarów. Coś świta?

Jeśli nie – obejrzyj filmy na kanale Pi-stacja na ten temat.

W SketchUp mamy 3 wymiary, więc poza płaszczyzną XY mamy jeszcze oś Z. Na płaszczyźnie XY będziemy rysować to, co w projektach nazywamy rzutem. Jeśli wstawimy elementy trójwymiarowe (lub „wyciągniemy” te płaskie do trzeciego wymiaru, w SketchUp jest taka fajna opcja) to możemy zobaczyć cały nasz model XYZ (w perspektywie lub aksonometrii) lub poszczególne widoki (np. w płaszczyźnie XZ).

Spokojnie! W trakcie rysowania wszystko stanie się jasne.

Interfejs programu

Nie ma innej możliwości poznania programu bez testowania, więc najlepiej otwórz program i testuj to, co opisuję.

Otwórz teraz nowy rysunek (→ Start modeling lub → Create new). Po lewej stronie znajdziesz pasek narzędzi, od których zaczniemy. Część z nich służy do rysowania, część do modyfikowania obiektów. Widoczne są tylko podstawowe narzędzia. Po kliknięciu 3 kropek, które znajdziesz na samym na dole, rozwinie się okienko z kolejnymi.

* Nie musisz za każdym razem szukać odpowiedniej ikonki. Wystarczy, że wpiszesz na klawiaturze przypisanej jej literę.

Narzędzia do rysowania

Spróbuj narysować kilka linii. Zwróć uwagę jak zmienia się kolor linii. Kolory przypisane są do osi X, Y i Z. Gdy linia zmieni kolor na:

• czerwony – rysujesz linię równoległą do osi X

• zielony – rysujesz linię równoległą do osi Y

• niebieski – rysujesz linię równoległą do osi Z

Narysuj teraz kilka prostokątów i spróbuj je zaznaczyć. Zwróć uwagę jaka jest różnica w zaznaczaniu od lewej i od prawej strony.

Narzędzia do modyfikacji

Prostokąt narysowany? To spróbuj go wypchnąć! Fajna zabawa, prawda?

Jeśli chcesz przesunąć cały obiekt, musisz go wcześniej zaznaczyć. W innym przypadku przesunie się tylko ściana, za którą złapiesz. Tak samo jest z obracaniem, skalowaniem i kolorowaniem.

Ustawienia widoku

Narzędzie obróć widok nie zmienia położenia obiektu (do tego służy poznany wcześniej obrót), a nasze położenie względem niego. To tak, jakbyśmy poszli na spacer i oglądali nasz budynek z wszystkich stron.

Z kolei przesuń widok można porównać do spaceru wzdłuż ulicy, przy której stoi nasz budynek.

Dodatkowe narzędzia

Przypominam– po kliknięciu 3 kropek rozwinie się okienko z kolejnymi narzędziami.

Koniecznie wypróbuj: Circle (Rysuj koło), Freehand (Rysuj swobodnie), Offset (Skopiuj i skaluj krawędź), Flip (Odbij względem osi), Dimensions (Dodaj wymiar) i Text (Dodaj tekst).

Rysowanie precyzyjne

W SketchUp możesz rysować precyzyjnie. Gdy zaczniesz rysować linię w prawym dolnym rogu pojawi się informacja o jej długości. Gdy chcesz narysować linię o konkretnej długości wybierz z menu linię, zaznacz na rysunku jej początek i po prostu zacznij pisać cyfry (nie musisz najeżdżać na okienko).

Uwaga! Jeśli chcesz narysować coś, co ma np. 2,5 m musisz użyć kropki, a nie przecinka!

Gdy chcesz narysować prostokąt o konkretnych rozmiarach wybierz z menu prostokąt, zaznacz na rysunku miejsce pierwszego narożnika i podaj obie długości, rozdzielając je przecinkiem.

Jednostki

Gdy rysujesz projekt ogrodu pewnie będziesz operować metrami, ale gdy robisz projekt rabaty lub elementy małej architektury bardziej przydatne mogą być centymetry. Jednostki rysunku możesz łatwo zmienić.

Na pasku znajdującym się po prawej stronie poszukaj → Model Info (i w kółeczku), a potem → Lenght Units.

Precyzyjne rysowanie ułatwia też „łapanie linii”. Zwróć uwagę, że gdy chcesz dodać nową linię do narysowanego już obiektu program podpowiada Ci, gdzie jest koniec lub środek odcinka, krawędź bryły itd.

Jeszcze więcej narzędzi

Przed chwilą omówiłam podstawowe narzędzia rysunkowe i modyfikacyjne w SketchUp. Czas omówić pasek ikon, który znajduje się po prawej stronie.

3D Warehouse

Zacznijmy od bazy modeli. Znajdziesz tu gotowe elementy wykonane przez innych użytkowników lub producentów (Ty też możesz dzielić się swoimi). Meble i budowle ogrodowe, drzewa i rośliny zielne, a nawet całe krajobrazy czy elementy naturalne, jak np. głazy – tysiące gotowców! Korzystanie z modeli może znacznie przyspieszyć pracę nad projektem i uatrakcyjnić ostateczny widok. Są tu zarówno modele 2D, jak i 3D.

Kliknij w ikonę i wpisz w wyszukiwarce czego szukasz. Po kliknięciu na wybrany model przejdziesz do jego opisu. Odszukaj przycisk → Download. Model zostanie zaimportowany do Twojego rysunku.

Ale to nie wszystko! Gdy wkleisz wybrany model do swojego rysunku możesz go modyfikować. Wystarczy, że zaznaczysz go, a później klikniesz dwukrotnie lewym przyciskiem myszy. Wszystko, poza modelem, zrobi się szare, a Ty możesz zacząć pracę nad zmianami. Posługujesz się tymi samymi narzędziami, których używasz przy tworzeniu nowych rzeczy – możesz przesunąć, przeskalować lub obrócić wybrane elementy modelu.

Uwaga! Wprowadzenie do rysunku zbyt wielu modeli może znacznie spowolnić pracę komputera.

Materiały

Po wybraniu ikony z materiałami pojawiają się 3 zakładki. Pierwsza zawiera podstawowe kolory, a także materiały, które zostały użyte już w Twoim rysunku. Druga to lista materiałów, która jest zapisana w programie – znajdziesz tam zarówno różne materiały budowlane jak cegły, szkło czy drewno, jak i elementy naturalne, jak woda czy trawa oraz więcej kolorów. Trzecia to baza 3D Warehouse.

Po wybraniu materiału musisz zaznaczyć obszar, który chcesz nim pokryć. Jeśli chcesz, aby materiały został przypisany do kilku płaszczyzn (np. aby cały domek był pokryty drewnem) musisz zaznaczyć do w całości.

Style

Style pozwalają zmienić charakter rysunku i upodobnić go do szkicu ołówkiem lub cienkopisem, akwareli czy rysunku wykonanego na tablicy suchościeralnej.

Pobaw się chwilę tą opcją (ja tak zrobiłam przygotowując okładkę dla tego wpisu).

Tagi, czyli warstwy

W innych programach (takich jak AutoCAD lub Photoshop) mamy warstwy, do których możemy przypisać poszczególne elementy rysunku i dowolnie włączać i wyłączać, w zależności od potrzeb. Tu mamy tagi.

Kiedy się przydają? Oto dwa przykłady:

• Jeśli tworzysz dość skomplikowany rysunek i chcesz czasem wyłączyć niektóre elementy (np. rośliny), żeby łatwiej poprawić coś w budynku, który jest za nimi.

• Gdy chcesz pokazać kilka różnych wersji rysunku, np. rzuty poszczególnych grup roślin.

Aby przypisać tag do wybranego obiektu wybierz tag z listy, kliknij 3 pionowe kropki znajdujące się po prawej stronie i wybierz → Apply. Zaznacz wszystkie elementy, które chcesz dodać do tej „warstwy”. Pamiętaj, że jeśli nie zaznaczysz całego obiektu (np. domku) będziesz dodawać do tagów tylko te płaszczyzny, w które klikniesz (np. jedną ścianę lub jedną połać dachu). Aby przypisać cały obiekt lub kilka obiektów musisz je najpierw zaznaczyć.

Cienie

Czas włączyć słońce! Cień na rysunku nie tylko dodaje głębi. To również bardzo przydatne narzędzie do zbadania, gdzie pada słońce w poszczególnych porach roku. A to, jak dobrze wiesz, wpływa na dobór roślin.

Oczywiście, żeby skorzystać z tego narzędzia do analizy linijki słońca (tak to się fachowo nazywa w architekturze) musisz zorientować swój projekt zgodnie z kierunkami świata. Na rysunku północ wyznacza oś Y.

Włącz cienie przesuwając suwak, a następnie ustaw datę i godzinę.

Sceny

Wybierając tę ikonę masz dostęp do kilku funkcji. W zakładce → Camera ustawiasz czy chcesz widzieć swój projekt w perspektywie (Perspective lub Two-Point Perspective) czy w aksonometrii (Parallel Projection). W zakładce → Standard Views możesz łatwo przełączyć widok na rzut, widoki z boku lub widok Iso.

Parallel Projection + Plan View
Aby otrzymać faktyczny rzut lub widoki z boku (mogą się przydać w projekcie) musisz wcześniej ustawić Parallel Projection. Perspektywa widoczna z góry nie jest rzutem.

Trzeciej zakładki użyjesz, aby stworzyć animację – spacer po Twoim terenie.

• Ustaw wybrany widok i kliknij w plus.

• Ustaw kolejny widok (przesuń się kawałek dalej lub obejdź budynek. Przypominam, że odpowiadają za to funkcje Orbit lub Pan). Dodaj kolejny widok klikając w plus.

• Dodaj jeszcze kilka widoków.

• Aby uruchomić animację kliknij play.

• Aby poprawić parametry animacji kliknij koło zębate.

Sceny mogą się też przydać przy wydruku.

Eksport

Twój rysunek jest gotowy. Teraz możesz go:

• zapisać jako plik SketchUp (do edycji), jako gotowy obrazek (.png) lub jako plik do druku 3D (.stl) → Download

• wydrukować do PDF → Print

Jeśli masz płatną wersję SketchUp możesz również eksportować go:

• do innych programów CAD AutoCAD (.dwg, .dxf)

• jako animację (.mp4, .avi lub .webm)

→ Export

Wydruk

Aby wydrukować rysunek wybierz z głównego menu (rozwija się po kliknięciu „hamburgera” w lewym górnym roku) → Print. Pamiętaj, aby przed wydrukiem wybrać styl rysunku.

Jeśli chcesz wydrukować wybrany widok masz trzy możliwości:

• Najwygodniej jest najpierw ustawić ten widok, a dopiero później przejść do okna wydruku.

• W oknie wydruku jest możliwość zmiany widoku, ale ikonki są niewidoczne. Przydają się tu skróty klawiszowe: Obróć widok O i Przesuń widok H

• Możesz też wybrać jedną z wcześniej ustawionych scen.

W oknie wydruku możesz też zmienić rozmiar papieru, jego układ oraz tło rysunku, a w płatnej wersji ustawić również skalę.

Testuj, testuj, testuj

Nie ma innej możliwości poznania programu, jak jego ciągłe testowanie. Rysuj, modyfikuj, dodawaj modele, przypisuj materiały, zmieniaj widoki i style. Szukaj swoich sposobów na szybkie rysowanie i swojego stylu.

Jeśli nie masz pomysłu co narysować – przerysuj ostatni projekt ze szkoły.

Życzę Ci miłej zabawy!

A dlaczego SketchUp, a nie AutoCAD?

Dlaczego naukę programów do projektowania zaczynamy od SketchUp, nie np. AutoCAD?

Po pierwsze, mam mało czasu. Są szkoły, w których nauka AutoCADa trwa cały semestr (albo kilka). Ja w swoim programie mam zaledwie 4-5 zajęć, które mogą poświęcić na naukę jakiegoś programu CADowskiego. W tym czasie mogę pokazać WSZYSTKIE funkcje SketchUpa i zaledwie kilka AutoCADa. Oczywiście, wynika to z tego, że SketchUp jest o wiele uboższy, ale na tym etapie edukacji w zupełności wystarczy. Jest łatwiejszy w obsłudze (bardzo intuicyjny), ale działa na podobnych zasadach (układ współrzędnych, narzędzia rysunkowe i modyfikacyjne, warstwy). Można więc go szybciej opanować i od razu z niego korzystać rysując swoje projekty. A jednocześnie – rozumiejąc sposób działania tego programu, łatwiej będzie nauczyć się kolejnego, np. AutoCADa.

Po drugie, chcę, żeby moi uczniowie dostali narzędzie, z którego faktycznie będą mogli korzystać. AutoCAD kosztuje 10.000 zł rocznie! Ze SketchUpa w wersji online można korzystać dowoli (pod warunkiem, że na tym nie zarabiamy). Gdybym miała uczyć jakiegoś bardziej zaawansowanego programu CADowskiego, być może wybrałabym tańszą alternatywę, jak ZWCAD czy progeCAD. Sama z takich korzystałam prowadząc biuro projektowe. Co więcej, na rynku istnieje też zupełnie bezpłatny program LibreCAD. Chociaż jest to mocno uboga wersja w porównaniu do AutoCADa, wydaje mi się, że warto go pokazać (planuję serię lekcji na ten temat).

Zerknij na ten wpis, nawet jeśli nie jesteś architektem. Niektóre programy są przystępne w obsłudze również dla laików i mogą pomóc w stworzeniu projektu własnego ogrodu.

Zobacz również:

• SKETCH UP. Pierwsze kroki w modelowaniu 3D

Baza programów

Poniższa lista to baza, która jest rozbudowywana w razie potrzeb. Jako przykłady wybrałam tylko programy, które są bezpłatne. Nie uwzględniam programów do szkicowania i wizualizacji, ponieważ sama bazuję na rysunkach odręcznych.

Koncepcja:

• analiza terenu (Geoportal, mapy Google)

• prezentacja koncepcji (Canva)

Projektowanie:

• rysunki techniczne (LibreCAD)*

• opis projektu (dokumenty Google)

• kosztorysy, zestawienia (arkusze Google)

Wizualizacja:

• modelowanie 3D (SketchUp)*

• wizualizacja – ostateczny widok (Gimp)

Programy do projektowania ogrodów

Na rynku dostępnych jest kilka programów do projektowania ogrodów, płatnych $, jak i bezpłatnych B:

• Garden Puzzle $

• Zaprojektuj Ogród $

• Architect 3D® 24 Landscape Design $

• Wymarzony Ogród $

• ArCADia-ARCHITEKTURA KRAJOBRAZU $

• myGarden planner B

• Gardenphilia Designer B/$

Przejrzyj je (płatne programy mają często wersję darmową), pobaw się nimi i sprawdź czy któryś Ci odpowiada.

* Niestety nie mogę doradzić, który program jest najlepszy. Nigdy nie używałam tego typu programów, ponieważ skupiają się na ogrodach i roślinności, a ja głównie projektuję naturalne place zabaw. Po za tym nie odpowiada mi ich estetyka.

Rysunek komputerowy czy odręczny?

Jako architekt krajobrazu nie wyobrażam sobie pracy bez wsparcia programów komputerowych. Są jednak takie momenty, kiedy wolę pracować ręcznie.

• Plan terenu przygotowuję w komputerze, a następnie drukuję go w kilku kopiach.

• Nad koncepcją zawsze pracuję na papierze! Nazywam to „myśleniem ręką”.

• Cały projekt rysuję w programie CAD, modele 3D tworzę w SketchUp.

• Następnie drukuję wybrany widok i pracuję nad nim ręcznie.

• Dla ostatnich poprawek i koloru znów wracam do komputera.

To nie znaczy, że nie da się zrobić dobrej wizualizacji na komputerze. Jednak stworzenie jej zajmuje bardzo dużo czasu. Po za tym, z mojego doświadczenia wynika, że klienci tęsknią do dobrych rysunków ręcznych.

Wątpię, żeby ktoś zaczął rysować aksonometrię na prawo i lewo, jeśli nie musi tego ćwiczyć w ramach lekcji. A może się mylę?

Zobacz również:

• Rodzaje rysunków w projektach architektonicznych

• Jak narysować rzut i widok

• Jak narysować rysunek perspektywiczny

Czym jest aksonometria

O tym czym jest aksonometria pisałam już we wpisie Rodzaje rysunków w projekcie architektonicznym. Przypomnijmy: To przedstawienie obiektu w trzech wymiarach, czyli w 3D. W przeciwieństwie do perspektywy nie stosujemy tu skrótów perspektywicznych (lub stosujemy ściśle ustalone skróty). To rysunek techniczny, wykreślany zgodnie z ustalonymi zasadami. Możemy go użyć do lepszego przedstawienia wybranego elementu, ale też do zobrazowania całego projektu.

Izometria a dimetria

Rysując aksonometrię musisz zacząć od wykreślenia osi X, Y i Z. Układ współrzędnych na pewno już znasz z lekcji matematyki lub z takich gier jak Minecraft (jeśli potrzebujesz przypomnienia polecam inne filmy ze strony Pi-stacja). Osie X i Y wyznaczają płaszczyzną poziomą, czyli naszą „podłogę”. Oś Z odpowiedzialna jest za 3. wymiar, czyli jak wysokie coś jest.

I teraz uwaga – możemy te osie narysować w różny sposób. Oś Z zawsze będzie pionowa, ale kąt między osiami może być różny. A co za tym idzie – istnieją różne rodzaje rysunków aksonometrycznych.

W programie szkolnym (i na filmach, które polecałam przed chwilą) mowa o izometrii, dimetrii prostokątnej i dimetrii ukośnej. Na rysunku możesz zobaczyć czym się różnią.

[Nie, to nie jest błąd. Dimetria prostokątna to tam, gdzie nie ma kąta prostego. A ukośna to tam, gdzie jest kąt prosty. Trochę bez sensu, co?]

Aksonometria wojskowa

Warto zapamiętać rysunek, który pokazałam przed chwilą (pytania na ten temat mogą pojawić się na egzaminie📝), ale w praktyce bardziej przyda Ci się jeszcze inny rodzaj aksonometrii – aksonometria wojskowa.

Wiem, brzmi co najmniej dziwnie. Nie mam pojęcia skąd się wzięła taka nazwa. Ale wiem, że taką aksonometrię najłatwiej wykreślić. Dlaczego? Zakładam, że rysujesz aksonometrię, żeby zwizualizować swój projekt. Masz już gotowy rzut i widoki z boków. Podstawą rysunku będzie rzut. W przypadku innych rodzajów aksonometrii musisz go przerysować, zachowując odpowiednie kąty między elementami. Ale nie tutaj! Aby narysować aksonometrię wojskową wystarczy, że obrócisz przygotowany rzut o 45º i zaczniesz rysować pionowe linie.

Przeanalizujmy to na przykładzie rzutu, który już znasz z lekcji o rzutowaniu prostokątnym.

Aksonometria krok po kroku

1. Weź narysowany rzut.

Połóż na nim kalkę. Przyklej ją do kartki. I obróć o 45º.

2. Narysuj pionowe linie.

Pamiętaj o skali. W aksonometrii wojskowej wszystkie wymiary rysujemy w proporcji 1:1, tak jak w izometrii. A po ludzku: rysujesz normalnie, tyle ile wychodzi ze skali.

3. Połącz pionowe linie.

Zobacz, jak powoli wyłania się z Twojego rysunku widok trójwymiarowy.

4. Narysuj pozostałe linie.

Z rzutu przerysuj te linie, które są widoczne również w aksonometrii.

5. Gotowe!

Odklej kalkę i zobacz jak wygląda gotowa aksonometria.