Zobacz również:

• Ogrody Moraw. Brno i okolice w 3 dni

• Główna strona Otwartych Ogrodów: otevrenazahrada.cz

Ogród

Znaleźliśmy go przypadkiem. Ukryty jest za kamienicami ulicy Údolní. Można się do niego dostać również schodząc z zamku. Magiczne miejsce. Pełne zieleni i rzeźb, które, po bliższym poznaniu, okazują się stanowiskami edukacyjnymi. Urocze drewniane stworki buczą, gdy mają wystarczająco energii słonecznej lub chrapią, gdy jest jej za mało. Pyzate stworki opowiadają historię Wszechświata. Owce i kury (żywe, nie drewniane) czekają, aż je nakarmisz. Jest miejsce, żeby coś zjeść i takie, żeby posiedzieć. Można przyjść z własnymi dziećmi lub z grupą szkolną. Pospacerować lub wziąć udział w warsztatach.

Edukacja

Aby oddać atmosferę miejsca opowiem Ci o kilku wybranych stacjach:

• Siła wiatru. Wsiądź na drewniany rower i zacznij pedałować. Ile siły musisz włożyć, żeby uruchomić wiatrak?

• Ścieżka światła. Ustaw lustra w taki sposób, aby uruchomić młynek Crookesa.

• Temperatura dachu. Sprawdź, jak słońce nagrzewa różne rodzaje powierzchni.

• Energia słoneczna. Skieruj panele fotowoltaiczne w stronę słońca i pozwól przemówić stworkowi. Dźwięk zmienia się w zależności od natężenia prądu.

• Oczyszczacz. Oczko wodne do podziwiania i oczyszczacz biologiczny w jednym.

• Z czego składa się gleba. Odważ się i włóż rękę do otworu. Zgadnij co jest w środku.

• Uprawa czteropolowa. Co to jest płodozmian i dlaczego jest ważny?

• Rzeka. Jak można zmienić bieg lub pęd rzeki? Edukacja przez zabawę w czystej postaci. To po prostu dobrze zaprojektowany i piękny wodny plac zabaw. Moim zdaniem najbardziej edukacyjny aspekt to automat, do którego trzeba wrzucić monetę, żeby woda znów poleciała. Bo woda nie jest za darmo!

• Kronika Ziemi. Spirala ukazująca 4,5 miliarda lat rozwoju planety Ziemi.

• Suszarka słoneczna. Czarna blacha pod szklaną płytą nagrzewa się od słońca, a zgromadzone ciepło przepływa rurami do suszarni, gdzie siatki z owocami lub ziołami układane są jedna na drugiej.

• Retencja wody na dachu. Weź wiaderko i wlej taką samą ilość wody na zielony dach i na dach pokryty dachówką. Ile wody spłynie z jednego, a ile z drugiego?

Badania

W Otwartym Ogrodzie znajduje się pokazowy budynek pasywny, który pokazuje, w jaki sposób działają różne rozwiązania. Przykładowe badania i eksperymenty prowadzone w budynku:

• Energia ze słońca. 96% energii elektrycznej wytwarzanej przez panele fotowoltaiczne wykorzystujemy bezpośrednio w Ogrodzie Otwartym.

• Energia z ziemi. Pompy ciepła w połączeniu z odwiertami głębinowymi pozwalają wykorzystać energię geotermalną – nawet 80% ciepła i chłodu potrzebnego do funkcjonowania budynków.

• Woda deszczowa. Deszczówka gromadzona jest w podziemnym zbiorniku o pojemności 30 tysięcy litrów, a następnie wykorzystywana do spłukiwania toalet lub podlewania ogrodu.

• Zielone dachy i woda. Rośliny zatrzymują wodę, która w przeciwnym razie trafiłaby do kanalizacji. W Otwartym Ogrodzie znajduje się zarówno intensywny, jak i ekstensywny zielony dach (czym się różnią przeczytasz w lekcji o zielonych dachach).

• Zielone dachy i temperatura. Latem warstwa roślinności pochłania opadającą wodę, która stopniowo odparowuje. Zielony dach zapobiega w ten sposób przegrzaniu budynku (i nas w nim) oraz chłodzi bezpośrednie otoczenie. Rośliny i izolacja dachu pomagają również zniwelować wahania temperatury w ciągu roku, na przykład podczas silnych mrozów.

• Zieleń i temperatura otoczenia. Drzewa, podobnie jak ludzie, chłodzą się poprzez „pocenie się” – parowanie wody z liści. Dzięki temu znacznie obniżają temperaturę otoczenia. Podobny efekt mają zielone fasady czy ściany pokryte pnączami. W Ogrodzie Otwartym pomiary dokonywane są na czterech klonach – ile wody drzewo może pobrać z gleby i odparować wraz z liśćmi, tworząc w ten sposób najlepszą naturalną klimatyzację.

Relaks

Nie samą edukacją człowiek żyje. Otwarty Ogród to także miejsce, gdzie można odpocząć, pospacerować, posiedzieć pod drzewami, pobawić się na wodnym placu zabaw i napić się lokalnego wina (w końcu to Morawy!).

Hrabia Silva-Tarouca

A na koniec ciekawostka – pierwsze eksperymentalne ogrody w tym miejscu prowadził hrabia Arnošt Emanuel Silva-Tarouca, prawnik, polityk i dendrolog. Uważany za duchowego ojca czeskiego ogrodnictwa. Znany jest przede wszystkim jako założyciel i twórca Průhonického parku pod Pragą, jednego z najważniejszych parków krajobrazowych w Europie Środkowej. Jego idee przyczyniły się do rozwoju koncepcji ochrony krajobrazu i tworzenia ogrodów jako miejsc edukacji ekologicznej*. Czy Otwarty Ogród nie jest piękną kontynuacją tej idei?

* Silva-Tarouca oczywiście nie znał pojęcia “ekologii” w dzisiejszym rozumieniu, ale jego idee i praktyki były z nią nierozerwalnie związane. Można go więc uznać za jednego z pierwszych ekologów w praktyce.

Książka o pnączach

Co można napisać o pnączach? Dlaczego warto je sadzić. Jakie są rodzaje podpór. Jak je zamontować do ściany. Jakie rośliny posadzić. I to wszystko znajdziemy w tej książce, ale w wersji XXL. I jeszcze kilka dodatkowych tematów.

Dlaczego warto

Autor nie poprzestaje na krótkim „zielone ściany pełnią funkcje estetyczne, ekologiczne i użytkowe”. Podaje wyniki badań, z których wynika, że „temperatury powierzchni badanych fasad pokrytych zielenią, porównywanych w tych samych warunkach z fasadami „nagimi”, były do 30ºC niższe”. Są tabelki, wykresy i konkretne dane liczbowe. To dla tych nieprzekonanych. Porusza też takie tematy jak niszczenie budynków przez rośliny czy uciążliwa obecność zwierząt.

Historia zastosowania pnączy

Rośliny pnące wykorzystywane są przez ludzi od Starożytności. W książce znajdziemy krótki rys historyczny. Dla zainteresowanych.

Pnącza a budynki

Jak głosi tytuł książki, interesują nas nie tylko same rośliny, ale ich relacja z budynkami. Autor opisuje zarówno możliwości integracji elementów zazieleniających z fasadami budynków, jak i konstrukcje pod pnącza jako samodzielne formy architektoniczne. Dość szczegółowo opisuje też bierne wykorzystanie energii słonecznej przez odpowiednie ukształtowanie budynków i klimatyczne funkcje roślin pokrywających fasady. Osobny rozdział poświęcony jest możliwości dekoracyjnej roślin.

Konstrukcje pod pnącza

Tego rozdziału moglibyśmy się spodziewać w takiej publikacji – rodzaje kratownic i lin, wolnostojące rusztowania, balkony i loggie, pergole i bramy. Przykłady i sposoby montażu. To wszystko jest, a dodatkowo – sposoby zabezpieczenia budynków przed korzeniami i systemy nawadniające.

Rośliny

Jest też oczywiście informacja o najpopularniejszych roślinach, szczegółowe informacje o cechach wzrostu, liściach, kwiatach, owocach, zastosowaniu, stanowisku, sadzeniu i pielęgnacji. Porównanie gatunków, pory największej dekoracyjności i wystawa. I coś, co cenię szczególnie – rysunek bardzo obrazowo prezentujący roślinę, jej charakter i wysokość, do jakiej dorasta.

Kup, póki jest dostępna

Stare książki mają to do siebie, że albo szybko znikają z rynku, albo strasznie drożeją. Jeśli chcesz kompletny poradnik dotyczący zazieleniania budynków pnączami – koniecznie ją odszukaj i kup jak najprędzej.

Ecosia

Nie wiem jak się wymawia to słowo. Ja mówię po polsku i brzmi to dla mnie jak Asia ;). Ecosia to przede wszystkim wyszukiwarka, ale ma też własną przeglądarkę, a także czat AI (od ChatGPT różni się tym, że nie generuje tekstów na podstawie zamkniętych modeli językowych, a szuka odpowiedzi w rzeczywistych źródłach internetowych).

Ale dlaczego mówię Ci o jakiejś wyszukiwarce, w newsletterze dotyczącym zieleni miejskiej? Bo 80–90% zysków przeznacza na sadzenie drzew i ochronę lasów na całym świecie. Od 2009 roku użytkownicy Ecosii posadzili ponad 200 milionów drzew w ponad 35 krajach, współpracując z lokalnymi społecznościami i organizacjami ekologicznymi. Ponadto Ecosia jest w 100% zasilana energią słoneczną dzięki własnej farmie fotowoltaicznej w Hiszpanii. Nadwyżki energii są przekazywane do lokalnej sieci. W przeciwieństwie do innych wyszukiwarek, Ecosia nie śledzi użytkowników ani nie personalizuje wyników w celach reklamowych. Wyniki wyszukiwania oparte są wyłącznie na jakości źródeł, a nie na danych osobowych.

Używam zarówno wyszukiwarki, przeglądarki jak i czata (choć czasem sięgam jeszcze po ChatGPT), na komputerze i na telefonie. Jeśli chcesz sprawdzić czy to dla Ciebie podsyłam link: ECOSIA.ORG

13-20.07.2026

W tym tygodniu pojawił się jeden wpis na blogu i jeden na stronie. Zapraszam do lektury:

• Sprawiedliwość klimatyczna a zieleń miejska. Kto ma dostęp do zieleni miejskiej? Kto o niej decyduje? Zieleń miejska a gentryfikacja. Zieleń miejska a różnorodność kulturowa.

• Bardzo mała architektura. Budki lęgowe, domki dla owadów, żwirowiska, karmniki, poidełka.

Ostatni temat, czyli projektowanie z myślą o naszych nie-ludzkich sąsiadach, będzie wracał, bo właśnie rozpoczęłam współpracę z Fundacją Puchaczówka. Będę informować o jej przebiegu na bieżąco.

Lato w mieście 2

Ostatni tydzień spędziłam na szlifowaniu podłogi w pracowni, więc czasu na spacery były trochę mniej, ale udało mi się uchwycić dwa przykłady, jak ludzie starają się pomóc roślinom i zwierzętom w mieście. Pierwszy z Wrocławia, drugi z Krakowa. W przyszłym tygodniu będzie zdecydowanie więcej materiału, tym razem z Brna, czyli Czechy po raz drugi (w tym roku i na tym nie koniec).

• #005 Czechy, cz. 1

Rabat 25%

Link do sklepu: robiewzieleni.pl/sklep/
Kod: PROSTOZZIELENI

Jeśli podoba Ci się ten newsletter – koniecznie daj znać znajomym. Będę wdzięczna za każde polecenie.

Pozdrawiam,
Ańa

(Nie)sprawiedliwość klimatyczna

Zielona infrastruktura może redukować lub pogłębiać nierówności społeczne, w zależności od tego, jak jest projektowana i kto z niej korzysta. Oto kluczowe aspekty sprawiedliwości klimatycznej w kontekście zieleni miejskiej:

Kto ma dostęp do zieleni miejskiej?

Zielone przestrzenie często są nierównomiernie rozłożone w miastach – bogate dzielnice mają więcej parków, drzew i ogrodów, podczas gdy ubogie dzielnice cierpią na deficyt zieleni. W wielu miastach osiedla biedniejsze i zamieszkane przez mniejszości etniczne mają znacznie mniej drzew i parków, co prowadzi do wyższych temperatur, gorszej jakości powietrza czy mniejszej odporności na powodzie.

Należy zapewnić równy dostęp do zieleni we wszystkich dzielnicach, niezależnie od ich statusu społeczno-ekonomicznego. Inwestowanie w zieleń w dzielnicach ubogich i marginalizowanych powinno być priorytetem.

Kto decyduje o zieleni miejskiej?

Decyzje dotyczące zieleni często są podejmowane przez władze miejskie lub deweloperów, którzy nie konsultują się z lokalnymi społecznościami lub działają pomimo protestów.

Głos mieszkańców (szczególnie tych najbardziej narażonych na skutki zmian klimatu) powinien być uwzględniony. Ważne są wszelkie formy współzarządzania zielenią, np. poprzez tworzenie ogrodów społecznych prowadzonych przez lokalne społeczności. Przejawem sprawiedliwości klimatycznej jest również transparentność i partycypacja w procesach decyzyjnych.

Jak zieleń miejska wpływa na zdrowie i dobrostan?

Brak zieleni w dzielnicach ubogich prowadzi do większej liczby chorób układu oddechowego (np. astma) z powodu zanieczyszczonego powietrza, wyższej śmiertelności podczas fal upałów, niższej jakości życia – brak miejsc rekreacji wpływa na zdrowie psychiczne.

Zielone przestrzenie powinny być projektowane z myślą o zdrowiu publicznym, szczególnie w dzielnicach o wysokim zagęszczeniu ludności i słabych warunkach życia. Zieleń jest ważnym narzędziem zdrowia publicznego – parki są miejscem aktywności fizycznej, ogrody deszczowe stanowią naturalne filtry powietrza.

Zielone rozwiązania a wysiedlenia

Gentryfikacja nie dotyczy tylko architektury. Inwestycje w zieleń miejską (np. nowe parki) mogą prowadzić do wzrostu cen nieruchomości i wysiedlenia mieszkańców o niskich dochodach. Przykładem może być High Line w Nowym Jorku – piękny przykład zagospodarowania terenów poprzemysłowych, a jednocześnie przykład gentryfikacji.

Gentryfikacji można próbować zapobiec poprzez ustawowe ograniczenia czynszów w okolicach nowych inwestycji w zieleń, włączenie mieszkańcom o niskich dochodach do korzyści z nowej zieleni (np. poprzez programy subsydiowania czynszów) i budowę mieszkań socjalnych w pobliżu nowych parków.

Zielone rozwiązania a różnorodność kulturowa

Zielone przestrzenie miejskie często są projektowane z myślą o standardach zachodnich, ignorując potrzeby i preferencje innych kultur. W niektórych społecznościach azjatyckich lub afrykańskich tradycyjne ogrody lub tereny zielone pełnią funkcje społeczne i kulturowe (np. miejsca spotkań, uprawy roślin użytkowych), których nie uwzględnia się w miejskich planach zieleni.

Ogrody społeczne z roślinami użytkowymi, które stanowią miejsca spotkań dla starszych mieszkańców to przykład projektowania zieleni z uwzględnieniem lokalnych tradycji i potrzeb. Projektując zielone przestrzeni należy włączać lokalnych liderów i organizacje społeczne.

Podsumowanie

Sprawiedliwość klimatyczna w kontekście zieleni miejskiej oznacza, że wszyscy mieszkańcy – niezależnie od statusu społecznego, pochodzenia czy miejsca zamieszkania – powinni mieć równy dostęp do korzyści płynących z zieleni, tak aby nie pogłębiać nierówności.

Dobrze zaplanowana zieleń miejska nie tylko łagodzi skutki zmian klimatu, ale także poprawia zdrowie, jakość życia i odporność społeczności, szczególnie tych najbardziej narażonych.

Aby zieleń miejska była sprawiedliwa, musi być projektowana z udziałem mieszkańców, uwzględniać ich potrzeby i chronić przed gentryfikacją, która mogłaby wykluczyć najuboższych.

mija niemal miesiąc od ostatniego wpisu, a na tej stronie przybył tylko jeden wpis. Podkreślam „na tej stronie”, ponieważ strony są teraz dwie! Po długiej tułaczce po różnych stronach (od instagramowego konta @tech.arch.kraj, przez konto @robiewzieleni, stronę pracowniak.pl/robiewzieleni i robiewzieleni.substack.com), w końcu dojrzałam do założenia robiewzieleni.pl! I mam nadzieję, że to ostateczna wersja i że zostanie z nami na dłużej. Ale ze mną nic nie wiadomo, więc korzystaj, póki jest ;).

Więc tak, mamy docelową stronę, ale Substack nie znika. W zasadzie zrobił się bardzo czytelny podział:

• robiewzieleni.pl – materiały dla uczniów, uczestników kursów zawodowych i nauczycieli kierunków technik architektury krajobrazu i arborystyki oraz ogrodnik terenów zieleni

• robiewzieleni.substack.com – blog dla wszystkich zainteresowanych współczesną zielenią miejską

Oczywiście zostaje ten newsletter, w którym będę informować o nowych wpisach tu i tam, a także o nowych wydarzeniach, a latem postaram się zachęcić Cię do zwiedzania, nawet jeśli nigdzie nie wyjeżdżasz.

15.06-12.07.2026

Jak wspomniałam, na blogu pojawił się tylko jeden wpis, bo początek lipca spędziłam na przerzucaniu treści z bloga na stronę. Jeden wpis, ale jak istotny! Wyjaśniam w nim pojęcia, które pewnie często będą przewijać się w na tym blogu:

• Adaptacja, mitygacja, rezyliencja, regeneracja. Kilka ważnych pojęć do wyjaśnienia

Lato w mieście 1

Bądź turystą w swoim mieście! Pamiętasz to hasło? Mimo pandemicznych skojarzeń warto dać mu szansę. Bo próba spojrzenia na własne miasto oczami turysty może być bardzo ciekawym zajęciem. A oto co, udało mi się dzisiaj odkryć, spacerując po Krakowie:

• Ogrody Królewskie na Wawelu znam od dawna, ale nie przestają mnie zachwycać. Szczególnie te elementy drewniane łączone na kołeczki!

• Rzeźby Joanny Rajkowskiej w Ogrodach Królewskich. Po Wilkoniu i Abakanowicz czas na Rajkowską. Ogrody Królewskie to idealne miejsce na takie wystawy!

• Tajemniczy Ogród przy Magistracie. Nie miałam pojęcia o jego istnieniu, mimo że ma już 5 lat!

Zapowiedź

Jeśli mieszkasz w Krakowie (lub będziesz tu za tydzień) możesz wybrać się w Biodróż. W przyszłą sobotę Symbioza organizuje spacer z Michałem Książkiem, autorem książki „Atlas dziur i szczelin”. Więcej szczegółów tutaj:

• Biodróż. Spacer dla dorosłych

Rabat 25%

Link do sklepu: naffy.io/nieplac-zabaw

Kod: PROSTOZZIELENI (uwaga, tam są dwa Z, „prosto z zieleni”)

Jeśli podoba Ci się ten newsletter – koniecznie daj znać znajomym. Będę wdzięczna za każde polecenie.

Pozdrawiam,
Ańa

Warto wyjaśnić sobie kilka pojęć, żebyśmy mieli pewność, że mówimy o tym samym. Bo język, jakim się posługujemy, przekłada się na działania. Lub ich brak.

Od adaptacji do regeneracji

Adaptacja

Dostosowywanie się do już zachodzących lub przewidywanych zmian klimatu, aby zmniejszyć ich negatywny wpływ na ludzi, gospodarkę i środowisko.

Cel:
Zmniejszyć podatność na zagrożenia związane ze zmianami klimatu i chronić życie oraz mienie.

Przykłady:

• Budowa wałów przeciwpowodziowych w zagrożonych miastach.

• Uprawa odmian roślin odpornych na suszę.

• Tworzenie systemów wczesnego ostrzegania przed ekstremalnymi zjawiskami pogodowymi.

Mitygacja

Działania mające na celu zmniejszenie przyczyn zmian klimatu, czyli redukcję emisji gazów cieplarnianych (np. CO₂) lub zwiększenie ich pochłaniania.

Cel:
Spowolnić tempo zmian klimatu i zapobiec najgorszym scenariuszom (np. ograniczyć globalne ocieplenie do 1,5°C).

Przykłady:

• Przechodzenie na odnawialne źródła energii (słońce, wiatr).

• Elektromobilność i rozwój transportu publicznego.

• Zalesianie i ochrona lasów.

• Ograniczenie marnotrawstwa żywności.

Rezyliencja

Odporność systemu (miasta, społeczności, ekosystemu) na zakłócenia – zdolność do szybkiego powrotu do równowagi po kryzysie oraz uczenia się i wzmacniania na przyszłość.

Cel:
Zapewnić, że systemy będą szybko się regenerować po zakłóceniach i unikać eskalacji problemów (np. susza → brak wody → konflikty społeczne).

Przykłady:

• Zielona infrastruktura w miastach (parki, mokradła), która pochłania wodę i chłodzi powietrze.

• Systemy energetyczne oparte na wielu źródłach (elastyczność).

• Społeczności lokalne współpracujące, aby przetrwać kryzys (np. wspólne magazyny żywności).

Regeneracja

Przywracanie i wzmacnianie naturalnych ekosystemów oraz zrównoważone gospodarowanie zasobami, aby wspierać odporność środowiska i społeczeństwa na zmiany klimatu.

Cel:
Odnawiać zniszczone systemy przyrodnicze, zwiększać ich zdolność do pochłaniania CO₂ i tworzyć trwałe, zdrowe środowisko dla przyszłych pokoleń.

Przykłady:

• Odnawianie lasów pierwotnych i mokradeł.

• Rolnictwo regeneratywne (np. uprawa bezorkowa, rotacja plonów).

• Renaturyzacja rzek i ochrona torfowisk.

• Ochrona raf koralowych i mangrowców.

Porównanie

Adaptacja i rezyliencja skupiają się na dostosowywaniu się do zmian klimatu – pierwsza chroni przed skutkami, druga pomaga przetrwać i odbudować się po kryzysie. Łagodzenie natomiast działa u źródła, redukując emisje, aby spowolnić tempo zmian. Regeneracja wykracza poza adaptację i łagodzenie – nie tylko chroni, ale przywraca i wzmacnia naturalne systemy, tworząc trwałe rozwiązania dla przyszłych pokoleń.

Wszystkie cztery podejścia są komplementarne – skuteczna strategia klimatyczna powinna łączyć łagodzenie (aby ograniczyć problem), adaptację (aby się przygotować), rezyliencję (aby przetrwać kryzysy) i regenerację (aby odbudować zdrowe ekosystemy).

Przykłady w konteście zieleni miejskiej

Maladaptacja

Niestety, nie wszystkie działania podejmowane w ramach adaptacji do zmian klimatu przynoszą zamierzony skutek. A czasami wręcz bardziej szkodzą, niż pomagają. Takie działania nazywamy maladaptacją.

Przykłady:

• Budowa wałów przeciwpowodziowych, które ograniczają naturalne zalewanie terenów. Wały chronią przed powodziami w jednym miejscu. Blokują naturalny dopływ wody do mokradeł, które pełnią rolę gąbki pochłaniającej nadmiar wody. W dłuższej perspektywie zwiększa to ryzyko powodzi w innych miejscach.

• Klimatyzacja jako sposób na upały. Chłodzenie budynków podczas fal upałów. Wysoka emisja energii zużywanej przez klimatyzatory pogłębia globalne ocieplenie.

• Monokultury leśne zamiast lasów mieszanych. Sadzenie szybko rosnących drzew (np. sosny) dla drewna. Takie lasy są mniej odporne na susze, pożary i szkodniki, co zwiększa ryzyko katastrof ekologicznych.

• Osuszanie mokradeł dla rolnictwa. Przekształcanie mokradeł w pola uprawne. Mokradła magazynują wodę i pochłaniają CO₂. Ich osuszanie prowadzi do utraty bioróżnorodności i zwiększa emisję gazów cieplarnianych.

• Wykorzystywanie energii jądrowej bez odpowiedniego zabezpieczenia przed suszą. Budowa elektrowni jądrowych, które potrzebują dużo wody do chłodzenia. W okresach suszy elektrownie muszą ograniczać produkcję energii, co prowadzi do niedoborów prądu.

Nie zawsze maladaptacja wynika ze złej woli i jest greenwashingiem. Czasami wynika z nieświadomości i braku wiedzy. Dlatego edukacja w tym zakresie jest tak ważna.

czujecie już wakacje? Ja trochę tak, bo za mną pierwsza z wypraw zaplanowanych na wakacje (zawsze mamy kilka wyjazdów, w różnych konfiguracjach rodzinnych). I jak możesz się domyślać po tytule, był to wyjazd do Czech. A dokładniej mówiąc szybka objazdówka: Pardubice, Hradec Králové i Ostrawa. A część pierwsza, bo przed nami jeszcze dłuższy wyjazd do Pragi.

18.05-15.06.2026

Głównym celem wyjazdu był Landscape Festival. Planowałam przywieść całą masę inspiracji, którymi będę mogła się z Tobą podzielić. Hmmm. Byłam na czeskim festiwalu krajobrazu po raz trzeci. Za pierwszym razem, zupełnie przypadkiem, w Pradze, za drugim, trochę przy okazji, również w Pradze. I stwierdzam, że jak na wydarzenie „przypadkiem” i „przy okazji” całkiem spoko, ale czy poleciłabym Ci wyjazd dedykowany tylko temu? Raczej nie. Wrzucam więc rolkę z instalacjami, które udało nam się zobaczyć (prawie wszystkie) i przechodzę do kolejnego, znacznie ciekawszego miejsca, czyli ogrodu przy galerii PLATO w Ostrawie.

• Landscape Festival w Hradec Králové 2026

• Kultura dla klimatu. Jak instytucje kultury mogą wspierać przyrodę na przykładzie galerii PLATO w Ostrawie

Polecajki

A na koniec wrzucam pierwszą polecajkę książkową w historii ROBIĘ W ZIELENI:

• Jak zbudować ławkę. Książka „Ławki z drewna” Antje Rittermann i Susann Rittermann

Rabat 25%

Link do sklepu: naffy.io/nieplac-zabaw

Kod: PROSTOZZIELENI (uwaga, tam są dwa Z, „prosto z zieleni”)

Jeśli podoba Ci się ten newsletter – koniecznie daj znać znajomym. Będę wdzięczna za każde polecenie.

Pozdrawiam,

Ańa

Ławki samoróbki

Jest jeszcze zupełnie inna kategoria ławek. Nie te miejskie, nie katalogowe, zamówione i kupione. Ale te, które zostały wykonane samodzielnie. Przez mieszkańców bloku, którzy chcieli mieć miejsce do spotkań i rozmów. Przez właścicieli kawiarni, którzy chcieli powiększyć liczbę miejsc do siedzenia dla swoich klientów. Każda inna, każda opowiadająca inną historię.

Takimi właśnie ławkami zachwyciły się Antje Rittermann i Susann Rittermann. Zaczęły im się uważnie przyglądać, fotografować je i rozmawiać z ich twórcami. Znalazły ławkę, którą syn zbudował dla swojego ojca, który musiał przenieść się do miasta, aby łatwiej byłoby mu poznać nowych sąsiadów. Ławkę przerobioną przez właściciela warsztatu rowerowego, z kołami w miejscu podłokietników.

Z zebranych opowieści wybrały ponad 50 i umieściły ją w książce „Bänke aus Holz”. Książka ukazała się również w języku czeskim jako „Lavice a lavičky ze dřeva”.

Ławki zostały podzielona na następujące działy:

• proste ławki

• ławki z oparciem

• ławki z oparciem i podłokietnikami

• składane ławki

• niezwykłe nogi

• ławki parapetowe

• ławki wokół drzewa

Zrób to sam

W książce znajdziesz nie tylko opisy i zdjęcia. Każda z ławek została „rozłożona” na części pierwsze – opisana i zwymiarowana. Stworzono listę materiałów oraz instrukcje dla tych, który chcieliby taką ławeczkę wykonać.

W ostatnim rozdziale dostajemy kilka porad technicznych. I ciekawostki. Możemy dowiedzieć się jakie są różnice w wymiarach ławek w amsterdamskim metrze, a w jakie na berlińskim dworcu kolejowym. Autorki udzielają porad dotyczących narzędzi do obróbki drewna, sposobów łączenia czy konserwacji.

Poradnik czy pamiętnik

Już od jakiegoś czasu zastanawiałam się czy zamieszczać tu recenzje książek. Myślałam jednak o zupełnie innych pozycjach. Ale tej nie mogło tu zabraknąć. I cieszę się, że właśnie od niej zaczynam. Zachwyca mnie połącznie poradnika dla majsterkowiczów z niezwykłą opowieścią o ludziach, którzy tworzą miejski krajobraz. Cieszę się, że autorki nie zdecydowały się na pokazanie kilku „wzorcowych” i najbardziej „optymalnych” projektów ławek, ale opowiedziały historię tych, które już powstały. Bo nie chodzi o formę, ale o ludzi i ich potrzeby. Te ławki powstały tam, gdzie były potrzebne, z rzeczy, które były pod ręką. I choć zachwycam się amsterdamskim standardem ławek miejskich, niezwykle cieszą mnie przejawy ludzkiej kreatywności i chęć do zadbania o najbliższą przestrzeń.

Zanim jednak wybierzemy się do PLATO, dwa słowa o oddolnej inicjatywnie Kultura dla Klimatu, której celem jest promowanie proekologicznych postaw w instytucjach kultury.

Zobacz również:

• Kultura dla Klimatu. Przewodnik

Kultura dla klimatu

Co ma kultura i sztuka do klimatu? Jak piszą inicjatorki Kultury dla Klimatu na swojej stronie:

Kultura i sztuka nie są uprzywilejowane. Pozostają w takim samym stopniu uwikłane w system światowej gospodarki opartej na nadmiernej eksploatacji zasobów naturalnych, dynamicznej dystrybucji dóbr i towarów oraz dużej mobilności. (…) Musimy na nowo wymyślić znaczenie i wpływ sztuki, pojedynczych twórców i twórczyń oraz instytucji.

Dlatego powstał przewodnik, który ma ułatwić wprowadzanie małych, ale realnych zmian do instytucji kultury. Publikacja porusza takie tematy jak dostosowanie budynku, produkcja materiałów edukacyjnych i wydarzeń, odpowiedzialność za pracowników, finansowanie, etyka współprac, budowanie postaw proekologicznych, zielone audyty i tworzenie przestrzeni wokół.

Skupmy się na tym ostatnim. W rozdziale zatytułowanym Przyroda czytamy:

Wiele instytucji kultury posiada w swoim otoczeniu zieleńce, skwery czy nawet całe powierzchnie parkowe. Nawet jeśli Twoja organizacja formalnie nie jest zarządcą takiego terenu – spróbuj o niego zadbać lub stwórz kawałek zielonej przestrzeni wewnątrz budynku. Nowoczesne trendy w urbanistyce i planowaniu przestrzennym uwzględniają innych niż ludzcy mieszkańców miast – starają się odpowiadać na ich potrzeby poprzez pielęgnację lub wręcz odwrotnie: zaniechanie pewnych działań w obszarze ich naturalnych siedlisk. Dbałość o przyrodę w mieście to też dbałość o lepsze warunki bytowe ludzkich mieszkańców.

A oto kilka proponowanych (nie)działań, które zostały omówione w przewodniku:

• NIEusuwanie opadłych liści i gałązek

• NIEkoszenie trawników

• Łąki kwietne

• Kompostowniki

• Dbałość o dobrostan miejskich roślin i zwierząt

• Sadzenie i pielęgnacja młodych drzew

• Wykorzystanie wody opadowej – ogrody deszczowe i niecki retencyjne

• Ogrody społecznościowe

• Ogrody permakulturowe

• Podłoża strukturalne zamiast asfaltu

• Zielone dachy

PLATO

Nie wiem czy ktokolwiek z PLATO czytał ten poradnik, ale prawie wszystkie z wymienionych powyżej punktów znalazło swoje odzwierciedlenie w Ogrodzie Obecności. (Bardzo lubię oryginalną, czeską nazwę: Zahrada přítomnosti. Przytomność bardzo wskazana).

Ogród zaprojektowano zgodnie z wytycznymi permakultury, która zakłada świadome i efektywne korzystanie z dostępnych w danym miejscu źródeł energii, takich jak słońce, woda czy wiatr. Przestrzeń ta rozwija się stopniowo, co jest kluczowe dla budowania stabilnego, samoregulującego się ekosystemu. Dzięki nieustannym przemianom ogród staje się bardziej odporny i elastyczny. Tworzy siedlisko dla wielu organizmów, które wchodzą ze sobą w różnorodne, wzajemnie wspierające relacje, co dodatkowo wzmacnia jego odporność i zdolność dostosowywania się do zmian klimatycznych.

Część roślin została wysiana jako nasiona i pozostaje w stanie uśpienia, czekając na odpowiednie warunki, by stopniowo włączyć się w rozwój łąki. Gleba na tym terenie została zdegradowana przez przemysłową przeszłość miasta, dlatego jednym z głównych celów ogrodu jest jej regeneracja i odbudowa. Przestrzeń ta służy nie tylko wzrostowi roślin, ale również zawiera elementy artystyczne, które mają uprzyjemniać korzystanie z ogrodu wszystkim odwiedzającym.

Ogród składa się z czterech części:

1. Cień, łąka, pastwisko i zapach róż i lawendy

2. Lot ważki i połączenie łąki ze światem wodnym

3. Ulotne piękno irysów, kąpieliska dla ptaków i jaszczurek wśród kamieni półszlachetnych

4. Ogród wrasta w galerię, a galeria otwiera się na ogród

Dokładny opis poszczególnych stref znajduje się na stronie galerii.

Ogrody przyszłości

Poza prowadzeniem ogrodu, PLATO podejmuje inne działania związane z permakulturą, zmianami klimatycznymi i przyszłością ogrodów. W swojej poprzedniej siedzibie prezentowała Ogród Przyszłości – instalację stworzoną przez Matyáša Chochola i Atelier Partero. Obecnie w galerii można zobaczyć wystawę Gleba i przyjaciele. A w galeryjnej kawiarni znajduje się ogród pionowy z uprawą hydroponiczną.

PS

Gdyby ktoś jednak chciał zobaczyć Landscape Festival wrzucam krótką relację:

w tym tygodniu na stronie pojawiły się dwa nowe wpisy, z czego jeden już znasz, bo przez pomyłkę wysłałam Ci go w mailu. A ten drugi, to kontynuacja tematu o projektowaniu uniwersalnym w architekturze krajobrazu. Oba bardzo ważne.

11-17.05.2026

• Dostępne tereny przyrodnicze
  Projektowanie uniwersalne w architekturze krajobrazu, cz. 2

• Materiały gotowe na przyszłość
  Kilka propozycji dla architektów krajobrazu

GOZiarze

W najnowszym numerze Zieleni Miejskiej możesz przeczytać mój tekst o gospodarce obiegu zamkniętego (GOZ) w architekturze krajobrazu. To rozwinięcie wpisu, który znajdziesz na stronie ROBIĘ W ZIELENI:

• Drugie (i trzecie) życie cegły
  Jak budować gospodarkę obiegu zamkniętego w architekturze krajobraz

Urban Sketching

Dzisiaj ruszyły zapisy na Festiwal Miejskiego Szkicowania. Tym razem odbywa się w Tarnowie, w dniach 30.07-2.08. Jeśli lubisz rysować, chcesz nauczyć się czegoś nowego, poznać innych zapalonych urban sketcherów, podpatrzeć mistrzów i porysować w towarzystwie – to idealne wydarzenie dla Ciebie. Zapisy ruszyły dziś rano i w przeciągu godziny wyprzedały się wejściówki z torbą z goodiesami, ale wciąż można kupić wejściówkę bez torby i wejście na wybrane warsztaty. Jest też dużo wydarzeń otwartych. (Jak będziesz się wybierać na festiwal daj znać – umówimy się na kawę).

A skoro już o rysowaniu mowa, przypomnę o paru wpisach na ten temat:

• Jak rysować rośliny (schematycznie)

  Lepszy dobry rysunek schematyczny niż kiepski rysunek realistyczny

• Jak narysować rysunek perspektywiczny

  Punkt zbiegu, linia horyzontu i skrót perspektywiczny

• Zeszyt ćwiczeń #002: Wprawki rysunkowe dla architektów krajobrazu

  Ćwiczenia ręki, kompozycja, perspektywa, aksonometria, oznaczenia graficzne i symboliczne przedstawienie roślin

Rabat 25%

Link do sklepu: naffy.io/nieplac-zabaw

Kod: PROSTOZZIELENI (uwaga, tam są dwa Z, „prosto z zieleni”)

Jeśli podoba Ci się ten newsletter – koniecznie daj znać znajomym. Będę wdzięczna za każde polecenie.

Pozdrawiam,
Ańa

Materiały, z których budujemy i projektujemy, przestają być neutralnym wyborem. Każda decyzja materiałowa ma dziś konsekwencje środowiskowe, ekonomiczne czy biznesowe. Producenci i projektanci, którzy to rozumieją, już zmieniają reguły gry.

Zobacz również:

• Materiały i producenci gotowi na przyszłość na archiDAY on-line

Plastik

Zacznijmy od obiadu. Takiego, którego nie mieliśmy czasu ugotować. Kupujemy gotowca. Podgrzewamy w mikrofalówce lub na patelni. Brzuch napełniony, kalorie uzupełnione, a tacka… ląduje w koszu. Nie, Twoja tacka nie jest wyjątkowa. To jedna z 250000 tacek (tam są 4 zera!), które tego dnia wylądują w koszu. No może o jedną mniej, bo ja wszystkie zbieram ;) i potem przechowuję w nich materiały na makiety.

To zadziwiające, że używamy tak trwałego materiału jako jednorazówki. A przecież można by użyć go do stworzenia czegoś, co posłuży latami, np. mebli ogrodowych. Co więcej, wykorzystując jego możliwości przetapiania i modelowania na nowo – materiał ten mógłby się zmieniać. Raz być stołem, raz donicą.

I tak się właśnie dzieje. Jest coraz więcej firm, które przetwarzają zużyte jednorazówki na płyty meblowe – trwałe, mocne, odporne na zarysowania i różne warunki atmosferyczne. Są to płyty monomateriałowe, z jednego rodzaju tworzyw, co pozwala na ponowne przetworzenie, gdy dany mebel już się nam znudzi (co podobno dzieje się średnio co 5-8 lat).

No to teraz wyobraź sobie, że kupujesz krzesło i stół zrobiony właśnie z takiego materiału. Po 6 latach masz ochotę na zmianę. Twoje meble są co prawda w dobrym stanie i jeszcze długo mógłbyś z nich korzystasz, ale po prostu Ci się znudziły. Co robisz? Oddajesz je do sklepu, w którym je kupiłeś. Producent odbiera od Ciebie materiał i przetwarza na coś nowego. Tak działają m.in. dwie polskie firmy: R-Koncept i Loope. Ta pierwsza przetwarza odpadki, np. tacki po Twoim obiedzie. Ta druga – odpadki, które powstają podczas produkcji kajaków i donic (tzw. recyckling przedkonsumencki).

Tkaniny

Czy wiesz, że ultra fast fashion (czyli te wszystkie Shein, Temu i inny shit) tak przyspieszył produkcję ubrań, że obecnie wyrzuca się jedną ciężarówkę co sekundę? Jedną CIĘŻARÓWKĘ, w każdą SEKUNDĘ!

No to teraz pogadajmy o Lorens Design i VIVE Texcellence. To firmy, która przerabiają tą całą stertę tekstylnych śmieci na… deski. No może fachowo nie możemy nazwać ich deskami, ale wyglądają i działają jak deski tarasowe czy elewacyjne. Możemy zbudować z nich pomost lub obłożyć nimi dom.

Taki materiał obrabiamy jak drewno – możemy go ciąć, frezować, wiercić w nim otwory, wbijać gwoździe. Jest odporny na warunki atmosferyczne, grzyby i chemikalia. Nie wymaga impregnowania. Dla uzyskania koloru może być barwiony w masie.

PS Tylko, żeby było jasne! To, że są firmy, które przerabiają całe góry szmat na coś pożytecznego, nie oznacza, że możemy sobie teraz kupować na prawo i lewo. Nadal to shit. (Więcej na ten temat piszę na moim prywatnym blogu, również o materiałach przyszłości w modzie).

Glina i inne gleby

Przedstawione powyżej materiały rozwiązują dwa problemy w jednym – mamy nowy produkt i pozbywamy się śmieci. Nie zmienia to faktu, że są to tworzywa sztuczne. Nigdy nie zastąpią naturalnych materiałów. Oddychających, regulujących wilgotność, zdrowych, miłych w dotyku, biodegradowalnych.

Firma Costka oferuje tynki i farby gliniane. To produkty głównie do wnętrz, więc przejdźmy dalej. Mono Earth (jedyna w tym zestawieniu firma spoza Polski) specjalizuje się w sprasowanej ziemi. Może tworzyć z niej całe ściany, lady sklepowe czy siedziska, ale też cegły i prefabrykaty.

Konopie i inne rośliny zielne

Tak, teraz będzie o konopiach. O konopiach włóknistych, nie indyjskich! Już wieki temu robiło się z nich liny, sznurki czy tkaniny na worki lub żagle. I nadal się to robi. Ale konopie znajdziesz też w motoryzacji, budownictwie, meblarstwie, modzie oraz energetyce.

A dlaczego warto stosować je w budownictwie? Sektor budowlany należy do największych źródeł emisji gazów cieplarnianych i odpowiada za znaczną część światowej emisji CO₂. Dlatego coraz większe znaczenie zyskują konopie oraz inne naturalne, niskoprzetworzone surowce, takie jak słoma czy glina. Wyróżniają się niskim śladem węglowym, biodegradowalnością, brakiem toksyczności oraz zdolnością do regulacji mikroklimatu. Jednocześnie zapewniają dobre parametry użytkowe, m.in. izolacyjność termiczną i akustyczną, akumulację ciepła oraz odporność ogniową. I szybko rosną – od posadzenia do zbioru w 150 dni!

Oto kilka polskich firm wykorzystujących konopie w swoich produktach:

• Podlaskie Konopie produkują beton konopny (zwany hempcrete, konoplit).

• Strumber to tarcica (belki, deski) wykonane z konopi, a ReHemptation to meble wykonane ze Strumbera. Są to produkty przeznaczone do wnętrz.

• BioPly produkuje płyty meblarskie, budowlane i izolacyjne z konopi i zbóż, łączonych żywicą białkową.

Najlepszy materiał to ten, który już istnieje

Każda próba przetworzenia śmieci lub stworzenia nowego, ekologicznego materiału jest godna pochwały. Ale nie zmienia to faktu, że najlepsze materiały już zostały wyprodukowane. Jeśli to tylko możliwe powinniśmy wykorzystać to, co już powstało. Jak na przykład ścinki płyt granitowych, odrzucone przez zakład kamieniarski, z których małe dobra tworzą konsole i ławki.

Ciąg dalszy zastąpi…

Powyższy przegląd powstał na bazie wystąpień na archiDAY (z wyjątkiem jednej firmy, którą znalazłam później). Prawie wszystkie firmy pochodzą i działają w Polsce. I, co najważniejsze, wszystkie prezentowane materiały są już w użyciu. To nie faza testów (choć te nigdy się nie kończą). To realne produkty, które można kupić i które można uwzględnić w swoich projektach (a warto!).

Co jakiś czas będę robić takie przeglądy i prezentować materiały, technologie i firmy, które patrzą w przyszłość.

A skoro o przyszłości mowa – marzy mi się stworzenie Szkolnego Centrum Testowania Nowych Materiałów (nad nazwą trzeba by pomyśleć). Byłoby to miejsce, gdzie uczniowie mogliby poznawać nowe materiały i technologie, potestować ich obróbkę. Ale nie w formie jednorazowych warsztatów. Żeby mogli zbudować donicę z prasowanej ziemi, tkaninowych kompozytów i tarcicy konopnej, a potem zostawić je na rok lub dwa i sprawdzić jak się starzeją, jak rosną w nich rośliny…

Na początek zacznę od elementów wykonanych z odzyskanego drewna. \

Zobacz również:

• Natur für alle: Planungshilfen zur Barrierefreiheit, Lebenshilfe Wittmund e.V.

• Standardy dostępności dla miasta Gdyni, Politechnika Gdańska

• Model dostępnego parku przyrodniczego, PFRON

• Las bez barier – obiekty terenowe, Lasy Państwowe

• Zieleń uniwersalna. Projektowanie bez barier na terenach przyrodniczych, Zieleń Miejska nr 9/2026 (w przygotowaniu)

Dla wszystkich – także poza miastem

Tak jak w przestrzeni miejskiej, również z terenów przyrodniczych korzystają użytkownicy o bardzo różnych potrzebach. To osoby poruszające się na wózkach, niewidome, seniorzy, rodziny z dziećmi, osoby czasowo kontuzjowane, osoby neuroróżnorodne czy turyści o słabszej kondycji. Dla jednych problemem będą schody, dla innych nadmiar bodźców, brak toalety lub brak miejsca do odpoczynku. Projektowanie uniwersalne polega więc nie na tworzeniu „specjalnych” rozwiązań dla wybranych grup, ale na planowaniu przestrzeni wygodnej, czytelnej i bezpiecznej dla możliwie szerokiego grona odbiorców.

Informacja – wszystko zaczyna się przed wyjściem z domu

W artykule o mieście kluczowym elementem była informacja – i dokładnie tak samo jest w przypadku terenów przyrodniczych. Zanim ktoś wybierze się na ścieżkę edukacyjną lub leśny szlak, powinien wiedzieć:

• jak dojechać komunikacją publiczną lub

  gdzie znajduje się parking,

• jaka jest długość trasy i czas przejścia,

• czy nawierzchnia jest utwardzona,

• jakie występują nachylenia,

• czy po drodze są ławki, toalety, wiata, punkt gastronomiczny,

• czy na trasie są schody, mostki lub inne utrudnienia,

• czy szlak jest czasowo zamknięty.

Dostępność zaczyna się od rzetelnych informacji na stronie internetowej, mapach, tablicach wejściowych i oznakowaniu w terenie.

Przemieszczanie się – leśny chodnik działa podobnie jak miejski

W mieście podstawą są ciągłe i wygodne ciągi piesze. W lesie działa to podobnie. Ścieżka nie powinna nagle się urywać, zwężać bez możliwości minięcia ani prowadzić przez nieczytelne rozwidlenia. W budynkach obowiązuje zasada, że w miarę możliwości wszyscy wchodzą głównym wejściem. Tylne wejście dla osób na wózkach to ostateczność. Jeśli jesteśmy w stanie dostosować tylko jedną ścieżkę na szlaku, niech to będzie ta, która prowadzi do głównej atrakcji.

Podstawowe zasady:

• szerokość optymalna ok. 150 cm, choć na terenach przyrodniczych dopuszczalne jest 80 cm

• przy tych węższych odcinkach – mijanki

• brak przeszkód bocznych i zwisających gałęzi, odpowiednia wysokość przejścia (minimum 220 cm)

• czytelny przebieg trasy

• miejsca odpoczynku rozmieszczone regularnie

Nawierzchnia i faktura – odpowiednik miejskich standardów

Tak jak w mieście ważna jest równa nawierzchnia chodników, tak samo na terenach przyrodniczych liczy się stabilne podłoże. Nie zawsze potrzebny jest asfalt czy beton – często wystarczy dobrze wykonana nawierzchnia gruntowa lub gruntowa stabilizowana. Najważniejsze, aby była:

• twarda, zbita

• równa, bez konarów i kamieni

• antypoślizgowa

W miejscach edukacyjnych można stosować rozwiązania dotykowe inspirowane miejskimi TGSI – np. zmianę faktury podłoża. W tym wypadku możemy zastosować deski lub kłody wbudowane w nawierzchnię, które będą wyczuwalne laską lub pod stopą i które pomogą odnaleźć tablicę edukacyjną lub punkt orientacyjny.

Różnice poziomów – teren nie musi wykluczać

W mieście różnice wysokości rozwiązuje się pochylniami, windami lub łagodnymi dojściami. W krajobrazie naturalnym warto działać podobnie, dostosowując środki do miejsca.

Najlepsze rozwiązania:

• prowadzenie trasy serpentynami wzdłuż poziomic

• nachylenie do ok. 5%, jeśli to możliwe

• spoczniki do odpoczynku po cięższym podjeździe

• ograniczanie schodów do minimum, zastosowanie płaskich schodów terenowych (stopień o powierzchni 150x150 cm i 5 cm wysokości)

• poręcze i krawężniki (odnośniki) na stromych odcinkach, kładkach i mostkach

Ławki i wiaty

Dla wielu osób brak możliwości odpoczynku oznacza rezygnację z wycieczki.

Warto stosować:

• ławki z oparciem i podłokietnikami

• miejsce obok dla wózka lub wózka dziecięcego

• stoły z możliwością podjazdu

• wiaty osłaniające przed deszczem i słońcem

• punkty odpoczynku w regularnych odległościach

Tablice edukacyjne – prosto, czytelnie, ciekawie

Tak samo jak w mieście, informacja wizualna powinna być zrozumiała dla różnych grup odbiorców. Na ścieżkach przyrodniczych oznacza to:

• prosty język, ale nie infantylny

• krótkie komunikaty

• czytelne ilustracje

• odpowiedni kontrast

• możliwość odczytu z pozycji siedzącej

• tyflomapy i elementy dotykowe

• unikanie przegrzewających się metalowych powierzchni

• w miarę możliwości zadaszenie nad tablicą

A to nie koniec…

Dostępność terenów przyrodniczych to znacznie więcej niż sama ścieżka. Należy uwzględniać także:

• parkingi leśne

• toalety

• punkty poboru wody

• plaże i dojścia do wody

• pomosty i wieże widokowe

• pola biwakowe

• zimowe utrzymanie tras

• spójne oznakowanie

• wydarzenia i zajęcia przyrodnicze

Poprzednio przypominałam o projektancie zieleni uniwersalnej, to teraz czas na Przewodniczkę spacerów leśnych.

dziś nie jedna, a dwie listy wpisów. Za chwilę przejdę do podsumowania minionego tygodnia. Zaraz potem przypomnę wpisy, którym towarzyszą plakaty. A to dlatego, że właśnie stworzyłam ich nową wersję i chcę się pochwalić ;). Na koniec polecajka, tym razem filmowa.

4-10.05.2026

Pierwszy wpis powstał w ramach pogotowania egzaminacyjnego. Jedna z uczennic pożaliła mi się, że ma problemy z zapamiętaniem wszystkich tych słów na re- (renowacja, restauracja, rewaloryzacja). Nie wiem na ile pomogę, ale próbowałam. Jeśli Ty lub Twoi uczniowie też właśnie szykują się do egzaminu i mają z czymś problem – daj znać.

• RE-cośtam-CJA, czyli o ochronie zabytków i krajobrazów. Restauracja, renowacja, rekonstrukcja... i jeszcze konserwacja

• Dostępne przestrzenie miejskie. Projektowanie uniwersalne w architekturze krajobrazu, cz. 1

• Dlaczego warto brać udział w konkursach? Lista nagród jest dłuższa niż to, co oferują organizatorzy

Plakaty w nowej odsłonie

W ramach porządków w Narzędziowniku ROBIĘ W ZIELENI poprawiłam wszystkie zeszyty ćwiczeń, szablony i checklisty, a teraz również plakaty. Oto kilka z nich:

Są zarówno wersje kolorowe, jak i czarno-białe, jeśli zależy Ci na oszczędności tuszu. Znajdziesz je zarówno w Narzędziowniku (do pobrania i druku), jak i na tych stronach (do wglądu):

• Rodzaje projektów w architekturze krajobrazu. Koncepcyjny z koncepcją. Budowlany do pozwolenie na budowę. Wykonawczy dla wykonawcy

• Jak używać linijki. Uciekająca linijka i niedoceniona precyzja

• Ile to będzie w skali... Największy koszmar uczniów

• MORDERCA, czyli jak zapamiętać etapy sadzenia czegokolwiek. Pewniak na egzaminie📝

• Jak zbudować schody terenowe. Nawierzchnia z przesunięciem

• Jak zbudować drewniany taras. Konstrukcja szkieletowa i deski niekoniecznie ryflowane

• Jak zbudować mur wolnostojący i oporowy. Mury kamienne, ceglane i betonowe. Wolnostojące i oporowe

• Jak zbudować piaskownicę. 6 pomysłów na obrzeża piaskownicy i kilka uwag o dnie

• Jak fundamentować słupy i słupki. BAZA

• Jak zbudować ścieżkę i inne nawierzchnie. PODŁOGA

Wciąż aktualne

Wciąż można wziąć udział w konkursie Politechniki Krakowskiej i wciąż można nadsyłać pytania w ramach pogotowania egzaminacyjnego, o czym pisałam w pierwszym newsletterze.

Polecajki

A skoro zupełnym przypadkiem zrobił mi się w newsletterze kącik z poleceniami, to dziś chcę Cię zachęcić do oglądnięcia przezabawnego programu ogrodniczego, prowadzonego przez Zacha Galifianakisa (znanego z takich filmów jak Zbrodnie po sąsiedzku, Birdman czy Kac Vegas). To program familijny, więc nie ma tam bardzo zaawansowanej wiedzy, ale osobiście dowiedziałam się megaciekawej rzeczy o korzeniach pomidorów.

Rabat 25%

Link do sklepu: naffy.io/nieplac-zabaw
Kod: PROSTOZZIELENI (uwaga, tam są dwa Z, „prosto z zieleni”)

Jeśli podoba Ci się ten newsletter – koniecznie daj znać znajomym. Będę wdzięczna za każde polecenie.

Pozdrawiam,
Ańa

Zobacz również:

• KOWALSKI, Kamil, Włącznik 2.0. Projektowanie bez barier, Fundacja Integracja

• Standardy dostępności dla miasta Gdyni, Politechnika Gdańska

• Projektowanie uniwersalne na placu zabaw (057), podkast Nieplac Zabaw

Dla wszystkich (w miarę możliwości)

Projektowanie uniwersalne, dostępność, projektowanie bez barier, włączające, inclusive design – możesz spotkać się z takimi lub innymi pojęciami. Ich znaczenie nie do końca się pokrywa, ale pozwolę sobie na pewne uproszczenie. Z grubsza chodzi o to, żeby projektować tak, aby możliwie jak najwięcej osób mogło korzystać z danej przestrzeni. Niezależnie od stopnia sprawności, wieku, ale też płci czy pochodzenia.

Dlaczego napisałam „możliwie jak najwięcej”, a nie „wszyscy”. Niestety, nie zawsze tak da się zrobić. Niektóre potrzeby się wręcz wykluczają. Przykład? Osoby poruszające się na wózku potrzebują obniżonych krawężników, z kolei dla osoby niewidomej brak krawężnika na przejściu dla pieszych może być niebezpieczny. W tym wypadku udało się wypracować rozwiązanie w postaci specjalnych płytek z fakturą, ale takich przykładów jest więcej.

Przez długi czas mówiąc o dostępności na tapet były brane potrzeby osób na wózkach. W drugiej kolejności osób niewidomych. Kogo jeszcze powinniśmy uwzględnić projektując przestrzeń? Wydawać by się mogło, że osoby Głuche nie mają trudności w poruszaniu się w przestrzeni. Ale co się dzieje, gdy w budynku wybucha pożar, a ostrzega o tym tylko alarm dźwiękowy? A czy wiesz, że napisy mogą być niezrozumiałe dla osób Głuchych? Jeśli ktoś urodził się i wychował w środowisku Głuchych i posługuje się na co dzień językiem migowym, język polski jest dla niego językiem obcym. Może go znać, ale niekoniecznie będzie biegle czytał. A co z dziećmi i osobami niskorosłymi? Jak wspomóc osoby neuroróżnorodne, które czują się przytłoczone nadmiarem bodźców w mieście? Lista robi się coraz dłuższa, a dodajmy jeszcze czasowe ograniczenia sprawności – złamana noga, ciężka walizka, wózek dziecięcy czy zbite okulary.

We Włączniku 2.0, do którego link podaję powyżej, znajdziesz podstawowe informacje i zasady projektowania uniwersalnego, więc osoby zainteresowane odsyłam tam. Poniżej zamieszczę najbardziej podstawowe parametry, które należy uwzględnić projektując przestrzeń miejską.

Informacja

Wyobraź sobie, że wybierasz się do muzeum na ciekawą wystawę. Sprawdzasz godziny otwarcia, może cenę biletu i jak dojechać. I w sumie tyle. Dla osoby z niepełnosprawnością zdobycie odpowiednich informacji jest kluczowe. Czy dojadę tam niskopodłogowym tramwajem? Czy mogę zaparkować w pobliżu? Czy do muzeum prowadzi pochylnia, a na terenie budynku jest winda? Czy dostępna jest audiodeskrypcja lub tłumaczenie na język migowy? Czy w kasie zainstalowana jest pętla indukcyjna? Czy organizowane są oprowadzania z przewodnikiem?

Przykład jest dość prosty. Obecnie muzea umieszczają takie informacje na swojej stronie, więc sprawdzenie ich jest stosunkowo proste. Podam więc inny przykład – osoba starsza chce iść na plac zabaw ze swoją wnuczką. Musi jednak często korzystać z toalety, dlatego szuka takiego miejsca, które jej to umożliwi. Informacja o publicznych toaletach powinna znaleźć się na stronie urzędu miasta. Podobnie jak informacja o tym, którym wejściem najlepiej wejść do parku, jeśli poruszamy się na wózku. Albo na której miejskiej plaży dostępne są wózki umożliwiające wjazd do wody. (Tak, są miasta, które to oferują, np. Barcelona. I tak, mają taką informację na swojej stronie).

W tym temacie warto też zwrócić uwagę na czytelne oznakowanie na mieście, na przystankach, w komunikacji miejskiej, w urzędach, bibliotekach, szkołach itd. We Włączniku 2.0 znajdziesz informacje o tym, jaki dobierać krój pisma i kontrast.

Przemieszczanie się

Przy projektowaniu należy zapewnić wygodne i czytelne trasy dla wszystkich użytkowników. Ciągi piesze powinny być proste, bez barier i możliwie wspólne dla wszystkich osób. A przede wszystkim ciągłe, nie mogą się nagle skończyć, zmuszając pieszych do przejścia na drugą ulicy lub zawrócenia. Ważne jest ograniczanie odległości, łatwy dostęp do transportu publicznego, dostosowanie tras do terenu oraz stosowanie powtarzalnych rozwiązań (to szczególnie ważne dla osób niewidomych). Priorytet mają piesi, rowerzyści i komunikacja publiczna, a przestrzeń powinna oferować dostęp do usług, zieleni i rekreacji.

TGSIs

TGSIs (system faktur dotykowych) to zestaw nawierzchni o różnych fakturach, które pomagają osobom z dysfunkcją wzroku orientować się w przestrzeni i bezpiecznie się poruszać. System ma zapewniać czytelną i jednoznaczną informację oraz wspierać samodzielne przemieszczanie się. Składa się z trzech typów faktur: kierunkowej, ostrzegawczej i informacyjnej. Stosuje się go głównie w miejscach trudnych orientacyjnie (np. przejścia, przystanki, kładki, duże place i szerokie ciągi piesze). Elementy muszą być wyczuwalne stopą i laską oraz dobrze widoczne dzięki kontrastowi, najlepiej żółtemu.

Podstawowe parametry

• szerokość chodnika na drodze publicznej: min. 180 cm, szerokość na dojściu do budynku: min. 150 cm. Podobnie w przypadku alejek parkowych – przyjmuje się 150 cm, ale lepiej założyć, że standard to 180 cm

• min. wysokość: 250 cm, wyjątkowo 220 cm. To oznacza, że poniżej tej wysokości nie może wystawać nic, o co moglibyśmy się uderzyć głową. Dotyczy to również gałęzi drzew przy alejkach parkowych.

• miejsca mijania, konieczne przy szerokości ciągu komunikacyjnego poniżej 180 cm, co max. 25 m

• najbardziej zalecane materiały – asfalt, płyty kamienne lub betonowe, kamień cięty, kostka bezfazowa. Im większe elementy i im mniejsze przerwy między nimi, tym lepiej.

• nachylenie poprzeczne chodnika: max. 2%, wyjątkowo 3%

• przejścia dla pieszych przy głównych ulicach z rampą krawężnikową i oznaczeniami dotykowymi, przy ulicach o małym ruchu samochodu i pierwszeństwie pieszych – jezdnia i chodnik na tym samym poziomie

• oddzielenie dróg rowerowych od chodnika pasem zieleni lub poprzez granicę z nierównej nawierzchni

Różnice poziomów

Dla osób z ograniczoną mobilnością najwygodniejsze są poziome trasy, jednak teren często wymusza różnice wysokości. Im większe nachylenie i wysokość, tym trudniejsze pokonanie drogi, dlatego przy większych poziomach należy zmniejszać spadek. Przy dużych różnicach wysokości pochylnie stają się bardzo długie i zajmują dużo miejsca, więc często lepszym rozwiązaniem jest dźwig osobowy. Wybór zależy od potrzeb użytkowników, dostępnej przestrzeni i kosztów.

• małe różnice wysokości – schody oraz pochylnia lub łagodny chodnik. Przy spadku do 5–6% może wystarczyć sama pochylnia.

• duże różnice wysokości – różne warianty dojścia: dłuższa trasa o łagodnym nachyleniu oraz krótsza, ale bardziej stroma. Czasami najkorzystniejsza będzie winda, jednak ze względu na ryzyko awarii należy zapewnić też alternatywną trasę.

Podstawowe parametry

Pochylnie

Schody

• bieg schodów: 3–10 stopni. Dłuższe odcinki należy dzielić spocznikami o min. długości 1,5 m.

• miejsca odpoczynku przy spocznikach poza głównym ciągiem pieszym

• pierwszy i ostatni stopień: kolor kontrastowy. Przed schodami należy stosować nawierzchnie ostrzegawcze dla osób z dysfunkcją wzroku.

• szerokość schodów: min. 120 cm, zalecane 200 cm. Stopnie nie mogą być ażurowe ani posiadać wystających nosków.

• poręcze: po obu stronach, na dwóch wysokościach ok. 90 i 75 cm. Poręcze należy przedłużyć o min. 30 cm przed pierwszym i za ostatnim stopniem.

Ławki

Przy ciągach pieszych powinny być umieszczone ławki, pozwalające na odpoczynek. Jak już wiesz z wpisu o małej architekturze ławki mogą przybierać bardzo różne formy, ale ważne jest, aby zadbać również o te najbardziej klasyczne, z oparciem i podłokietnikami, które ułatwiają wstawanie osobom starszym, kobietom w ciąży czy tym, którym dokucza kręgosłup.

Podstawowe parametry

• wysokość siedziska: 40–45 cm, głębokość siedziska: 40–45 cm, nachylenie oparcia w stosunku do siedziska: 100–105ᵒ

• wysokość górnej krawędzi oparcia od podłoża: 75–89 cm, wysokość podłokietników od siedziska: 22–30 cm

• wolna przestrzeń pod siedziskiem umożliwiająca cofnięcie stóp (ważne przy wstawaniu)

• na głównych ciągach pieszych i w parkach – co ok. 50–100 m, na trasach bardziej wymagających (np. z niewielkimi różnicami terenu, w strefach rekreacyjnych) – nawet co 30–50 m

• w miejscach odpoczynku (place, węzły ruchu, skrzyżowania alejek) stosować grupy ławek, a nie pojedyncze siedziska.

Place zabaw

Na temat placów zabaw nagrałam kiedyś cały odcinek podkastu Nieplac Zabaw, więc zainteresowanych odsyłam do niego.

W skrócie: Dostępny plac zabaw powinien służyć dzieciom, opiekunom i różnym grupom wiekowym. To miejsce zabawy, odpoczynku i spotkań. Ważne są szerokie ścieżki, czytelny podział stref, różnorodne formy zabawy, bezpieczeństwo oraz dostępna infrastruktura, np. toalety, ławki, zadaszenie i stojaki rowerowe. Duże znaczenie ma także zieleń i elementy naturalne. Należy unikać rozwiązań wyłącznie dla jednej grupy użytkowników, bo mogą wykluczać zamiast integrować.

A to nie koniec…

Powiedziałabym, że to dopiero początek. Takie minimalne minimum. Projektując przestrzeń miejską należy zwrócić uwagę również na takie aspekty jak:

• ochrona przed deszczem, wiatrem i nadmiernym słońcem

• odpowiedni czas zielonego światła na przejściach dla pieszych

• tablice informacyjne i mapy dotykowe i modele przestrzeni

• oświetlenie ciągów pieszych i schodów

• eliminacja olśnień i ciemnych stref

• dostępne toalety publiczne, przewijaki i komfortki, toalety rodzinne

• poidełka i punkty wody pitnej

• automaty biletowe i bankomaty na odpowiedniej wysokości

• unikanie przeszkód na trasach pieszych (potykacze), tymczasowe zajęcie chodników i ogródki sezonowe

• dostępność wydarzeń plenerowych

• akustyka przestrzeni publicznej, redukcja hałasu miejskiego, strefy ciszy

• zimowe utrzymanie dostępności chodników

• bezpieczeństwo kobiet i grup narażonych

• trwałość materiałów i łatwość utrzymania

• spójność rozwiązań w całym mieście

• edukacja użytkowników i zarządców przestrzeni, konsultacje społeczne z różnymi grupami użytkowników

Sporo tego, prawda? Na każdy z ww. tematów mogłabym stworzyć osobny wpis (mogę to zrobić, jak chcesz – napisz w komentarzu). A na razie wrzucam tu luzem. Dla refleksji!

A pamiętasz projektantkę zieleni uniwersalnej?

Zgodnie z zapowiedzią – podsumowanie tygodnia. A potem krótka refleksja związana z nowym zawodem i zmianami, które się szykują.

27.04-3.05.2026

W tym tygodni kontynuuję temat odprowadzania wody. Poprzednio był przegląd, więc teraz czas na kwestie techniczne. I to aż w dwóch wpisach. I każdy z nich tak mięsisty i długi, że Substack krzyczał, że mailem tego nie wyśle.

• Jak zbudować odwodnienie punktowe i liniowe. Odprowadzenie wody do kanalizacji (albo nie!)

• Jak zbudować ogród deszczowy i staw retencyjny. I jeszcze studzienki i niecki chłonne

Dodatkowo na stronie pojawił się wpis o wystawie, którą można oglądać jeszcze tylko do końca majówki (dlatego wiadomość wysyłam dzisiaj, a nie w niedzielę. Jeśli mieszkasz w Łodzi – jeszcze zdążysz):

• Laboratorium architektury. Czego można się nauczyć na wystawie z Muzeum Architektury

Ogrodnik terenów zieleni

We wpisie Architekt krajobrazu to zawód przyszłości pisałam o nowym zawodzie – ogrodniku terenów zieleni – który bardzo przypomina wymyślonego przeze mnie ekoogrodnika miejskiego. I o tym, że cieszę się, że taki zawód powstaje. A to oznacza, że wcześniej lub później trafią do mnie uczniowie szkół branżowych. Co więcej, zmienia się też znacząco program dla techników architektury krajobrazu. I nie chodzi tylko o dodatek „i arborystyki”. Będzie więcej zajęć praktycznych, więcej tematów związanych z pielęgnacją drzew, ale też bardzo ważne tematy jak bioróżnorodność, łąki kwietne, permakultura, wsparcie dla zwierząt czy wspomniane już dzisiaj ogrody deszczowe i stawy retencyjne.

I choć wiąże się z tym sporo zmian i wyzwań, i mam w związku z tym wiele obaw, paradoksalnie mam też większą jasność odnośnie tego, jak wyobrażam sobie dalszy rozwój ROBIĘ W ZIELENI. Nagle wszystko zaczęło się układać w spójną całość!

Bo nowy zawód to dokładnie to, o czym chcę pisać – więcej ROBIĘ i więcej ZIELENI. Nadal będę tworzyć treści z myślą o uczniach i nauczycielach, ale będzie też o wiele więcej o zieleni miejskiej niż o bardzo obszernej architekturze krajobrazu.

Robisz w zieleni?

A jakie tematy są dla Ciebie najbardziej interesujące? O czym chcesz przeczytać? Co do tej pory było w moich wpisach ciekawego? Czego chcesz więcej? A czego zdecydowanie zabrakło? Weź udział w ankiecie lub napisz do mnie maila.

A skoro ostatnio pokazywałam skarpetki Pan tu nie stał, to dziś koszulka dla ogrodników od Grupy Roboczej:

Rabat 25%

Link do sklepu: naffy.io/nieplac-zabaw
Kod: PROSTOZZIELENI (uwaga, tam są dwa Z, „prosto z zieleni”)

W końcu mogę zwrócić się do Ciebie bezpośrednio. Każdy mój dotychczasowy list był tworzony z myślą o wpisach, które zostaną. A trudno zaczynać artykuły od powitania. Trudno też zamieszczać informacje, które są aktualne przez chwilę, a potem już nie będą. Dlatego dziś piszę bezpośrednio do Ciebie, czyli osoby, która nie tylko czyta Robię w zieleni, ale również zapisała się na newsletter.

Wynika to z tego, że w najbliższym czasie planuję trochę zintensyfikować prace i wypuszczać więcej artykułów niż zwykle. A może nie każdy ma ochotę być bombardowanym nowymi wpisami z taką częstotliwością. Postanowiłam więc nie wysyłać z automatu wszystkich nowych wpisów, a jedynie taki oto newsletter i to maksymalnie raz w tygodniu.

Jeśli w ciągu tygodnia ukaże się post lub kilka, dostaniesz podsumowanie w weekend. Jeśli będę miała jakieś ogłoszenie – również je dodam. To też dobra okazja do wprowadzenia kodów rabatowych specjalnych dla moich subskrybentów. Więc jeśli tylko najdzie Cię ochota na zakup któregokolwiek z naszych produktów na naffy, pamiętaj o wpisaniu w okienko kodu: PROSTOZZIELENI (uwaga, tam są dwa Z, „prosto z zieleni”).

20-26.04.2026

W tym tygodniu wszystkie wpisy wysyłałam na bieżąco, ale dla przypomnienia podaję linki:

• Odprowadzenie wody w mieście. Przegląd. Od studzienki kanalizacyjnej do stawu retencyjnego

• Zabawy architektoniczne. Propozycje ćwiczeń na warsztaty i lekcje

W najbliższym tygodniu ukażą się dwa kolejne wpisy o odprowadzaniu wody w mieście, tym razem więcej szczegółów technicznych – o odwodnieniu punktowym i liniowym oraz o ogrodach deszczowych i stawach retencyjnych. Dodatkowo możesz się spodziewać relacji z wystawy Laboratorium architektury w Kamienicy Hilarego Majewskiego w Łodzi.

Konkursy

Nie często się to zdarza, ale właśnie na horyzoncie pojawił się konkurs dla uczniów szkół ponadpodstawowych „Zaprojektuj ogród”. W tym roku zadanie projektowe: Zakątek czytelnika przy Twojej szkole. Szczegóły tutaj.

PS W temacie czytania – kupiłam ostatnio swojemu starszemu synowi (wybitnemu nieczytaczowi) takie skarpetki. Może kogoś zainspirują ;).

Pogotowie egzaminacyjne

Wielkimi krokami zbliżają się egzaminy z OGR.03. Jeśli akurat Ty lub Twoi uczniowie przygotowują się do tego egzaminu i mają z czymś dużą trudność, daj znać. Może uda mi się podpowiedzieć, jak najlepiej się tego nauczyć. Po prostu odpisz na tego maila!

Jak już wspomniałam, takie wiadomości pojawią się max. raz w tygodniu. Obiecuję! Jeśli masz propozycję, co mogłoby się znaleźć ekstra w takim newsletterze, pisz śmiało!

Pozdrawiam serdecznie,
Ańa

Dzisiejszy wpis powstał na bazie poradnika Rozwiązania wspierające przyrodę w mieście, opracowanego przez Urząd Miasta Poznania w ramach projektu międzynarodowy projekt CONNECTING Nature. Celem publikacji jest pokazanie zrealizowanych już rozwiązań i inspirowanie do ich wdrażania i doskonalenia.

Zobacz również:

• Rozwiązania wspierające przyrodę w mieście. Przewodnik i inspiracje

Dlaczego miasta wybierają NBS?

NBS przynosi miastom wiele korzyści, ponieważ pomaga rozwiązywać różne problemy środowiskowe i społeczne jednocześnie. Do najważniejszych należą:

• obniżanie temperatury w mieście i ograniczanie zjawiska miejskiej wyspy ciepła,

• lepsze gospodarowanie wodą opadową oraz zmniejszanie ryzyka podtopień,

• poprawa jakości powietrza poprzez wychwytywanie zanieczyszczeń przez rośliny,

• wspieranie bioróżnorodności i tworzenie siedlisk dla zwierząt,

• poprawa jakości życia mieszkańców dzięki tworzeniu bardziej przyjaznych i zdrowych przestrzeni do życia.

Katalog NBS

Miasto Poznań stworzyło katalog rozwiązań opartych na naturze. Znajdziesz w nim 17 kart prezentujących działania w duchu NBS. Każda karta zawiera krótki opis rozwiązania, miejsce, gdzie może być realizowane, na jakie problemy odpowiada, jak to jest zrobione, jaki jest koszt i poziom trudności, co z pielęgnacją i utrzymaniem, a do tego zdjęcia i linki do dalszych materiałów. Wybrałam kilka rozwiązań z katalogu, które mogą być realizowane w ramach zajęć praktycznych w technikum architektury krajobrazu lub jako zadanie projektowe dla studentów.

Woda

Ogrody pływające

Ogrody pływające to lekkie, sztuczne wyspy unoszące się na wodzie, porośnięte roślinnością. Pomagają oczyszczać wodę i powietrze, zwiększają bioróżnorodność oraz tworzą siedliska dla wielu gatunków roślin i zwierząt. Działają także jak naturalne filtry, wychwytując zanieczyszczenia z wody i poprawiając estetykę miejskich nabrzeży.

Ogrody deszczowe

Ogród deszczowy to specjalna rabata lub pojemnik z roślinami, zaprojektowane tak, aby zatrzymywać wodę opadową. Dzięki temu deszczówka może wsiąkać w grunt, być magazynowana i oczyszczana zamiast trafiać do kanalizacji. Ogrody deszczowe pomagają również filtrować wodę z zanieczyszczeń i wspierają lokalne ekosystemy.

Nawierzchnie przepuszczalne

Przepuszczalne nawierzchnie to powierzchnie, które pozwalają wodzie opadowej wsiąkać bezpośrednio do gruntu, zamiast kierować ją do kanalizacji. Pomagają ograniczać spływ powierzchniowy i zwiększają retencję wody w mieście. Mogą mieć formę nawierzchni naturalnych, takich jak trawniki czy żwir, albo specjalnych materiałów wodoprzepuszczalnych, na przykład ażurowych płyt i kostki brukowej z przerwami.

Społeczność

Naturalne place zabaw

To nasz konik, więc nie mogłam o tym nie wspomnieć. W ramach projektu CONNECTING Nature zaprojektowaliśmy w Poznaniu 21 ogrodów przedszkolnych. O naturalnych placach zabaw pisałam już we wpisie (Nie)plac zabaw. Przegląd, ale dla porządku przypomnę:

Naturalny plac zabaw to przestrzeń do zabawy, która łączy klasyczne urządzenia z elementami przyrody. Wykorzystuje naturalne materiały, takie jak piasek, woda, ziemia czy roślinność, a także elementy krajobrazu, np. pagórki, skarpy czy wiklinowe tunele. Dzięki temu dzieci mogą swobodnie eksplorować i tworzyć własne formy zabawy. Takie miejsca sprzyjają kreatywności, rozwojowi społecznemu oraz kontaktowi z naturą, a jednocześnie wzbogacają miejską przestrzeń jako zielone, przyjazne strefy wypoczynku.

Ogrody otwarte

Ogrody otwarte to tereny zieleni przy instytucjach publicznych, które zamiast być dostępne tylko dla wybranych użytkowników, są udostępniane szerszej grupie mieszkańców. Ich celem jest zwiększenie dostępu do zieleni w tych częściach miasta, gdzie jej brakuje. Dzięki temu lepiej wykorzystuje się istniejące zasoby przyrodnicze i poprawia jakość przestrzeni miejskiej.

Zieleń

Zielone dachy

Zielony dach to powierzchnia dachu pokryta roślinnością rosnącą w specjalnym podłożu. Stosuje się go głównie w miastach, aby zwiększyć ilość zieleni tam, gdzie brakuje wolnej przestrzeni. Zielone dachy pomagają zatrzymywać wodę, łagodzą skutki upałów i poprawiają mikroklimat, a jednocześnie mogą pełnić funkcję rekreacyjną, użytkową lub tworzyć siedliska dla roślin i zwierząt.

Zielone ściany

Zielone ściany to pionowe lub nachylone powierzchnie budynków i innych konstrukcji, częściowo lub całkowicie porośnięte roślinnością. Mogą występować w formie pnączy lub specjalnych systemów modułowych. Choć nie zastępują drzew i dużych terenów zieleni, w gęsto zabudowanych miastach pomagają łagodzić skutki urbanizacji, poprawiają mikroklimat i zwiększają ilość zieleni w przestrzeni miejskiej.

Zielone przystanki

Zielone przystanki to wiaty przystankowe wzbogacone o roślinność, które łączą elementy konstrukcyjne z zielenią w postaci donic, paneli, trejaży lub zielonych dachów. Mogą być adaptacją istniejących przystanków lub nowymi projektami. Rośliny, takie jak krzewy, kwiaty czy rozchodniki, poprawiają estetykę i mikroklimat, a także wspierają retencję wody opadowej i filtrację zanieczyszczeń powietrza, dzięki czemu przystanki stają się bardziej przyjazną i ekologiczną przestrzenią miejską.

Parki kieszonkowe

Na ten temat nagrałam film Park w rozmiarze XS. Dla przypomnienia:

Parki kieszonkowe to niewielkie, publiczne lub prywatne tereny zieleni (do ok. 5000 m²), tworzone w gęsto zabudowanych miastach jako odpowiedź na brak większych przestrzeni zielonych. Powstają często na małych, wolnych fragmentach gruntu, np. między budynkami, i nie wymagają dużych przekształceń przestrzeni.

Łąki miejskie

Łąki miejskie (łąki kwietne) to półnaturalne lub zakładane przez człowieka zbiorowiska roślin, złożone z wielu gatunków roślin zielnych o dekoracyjnych kwiatostanach. Najczęściej dominują w nich gatunki wieloletnie, a domieszka roślin jednorocznych zapewnia efekt kwitnienia już w pierwszym roku. Z czasem jednoroczne rośliny ustępują miejsca bylinom, które tworzą trwałe siedlisko. Odpowiedni dobór gatunków i właściwa pielęgnacja, zwłaszcza koszenie, decydują o trwałości i stabilności łąki.

Drzewa

Drzewa i zieleń w mieście pełnią znacznie więcej funkcji niż tylko estetyczną — są naturalnymi „infrastrukturami”, które produkują tlen, pochłaniają CO₂ i zanieczyszczenia, zatrzymują wodę oraz obniżają temperaturę w przestrzeni miejskiej. Im starsze i większe drzewo, tym większe korzyści przynosi.

Usuwanie dojrzałej zieleni oznacza nie tylko stratę przyrodniczą i emocjonalną, ale także finansową, ponieważ pogarsza warunki życia i zwiększa koszty związane m.in. z ochroną zdrowia czy usuwaniem skutków ekstremalnych zjawisk pogodowych.

Współczesne podejście do planowania miast pozwala wyceniać tzw. usługi ekosystemowe, czyli korzyści dostarczane przez zieleń. Dzięki temu drzewa i tereny zieleni można traktować jako „zielony kapitał” miasta, który ma realną wartość ekonomiczną. Przykładem takiego podejścia jest system New York City Street Tree Map, który szacuje roczne korzyści finansowe pojedynczych drzew, wynikające m.in. z poprawy jakości powietrza i retencji wody.

Nowe kierunki w szkolnictwie zawodowym

1.09.2026 startują dwa nowe kierunki związane z zielenią miejską: technik architektury krajobrazu i arborystyki oraz ogrodnik terenów zieleni. Wśród nauczycieli trwają gorące dyskusje czy nowe kierunki są potrzebne. Zgadzam się, że tempo i sposób wprowadzania tych zmian są dyskusyjne. Nie mam jednak wątpliwości, że zmiany są bardzo potrzebne i pilne. Uważam za zasadne wprowadzenie zapisów w podstawie programowej, które pozwolą przygotować przyszłych techników architektury krajobrazu do pracy w czasach kryzysu klimatycznego.

Zapisy, które zostały wprowadzone i które powinny zostać zachowane w nowej podstawie to na pewno cały dział OGR.10.5. Dział ten zawiera treści, które w bardzo dużej mierze pokrywają się z tym, co wymieniłam w tym wpisie. Według proponowanej podstawy programowej uczeń po skończeniu szkoły:

• zakłada łąki kwietne;

• stosuje zasady pielęgnacji terenów zieleni sprzyjające rozwojowi różnorodności biologicznej;

• tworzy siedliska sprzyjające rozwojowi różnorodności biologicznej (m.in. wykonuje żwirowiska dla płazów i gadów, wykonuje ogrody preriowe lub ogrody permakultury, montuje budki lęgowe dla ptaków);

• wykonuje prace związane z błękitno-zieloną infrastrukturą (m.in. wykonuje ogrody deszczowe, buduje obiekty małej retencji wody).

Do tego dochodzi rozbudowany dział związany z sadzeniem i pielęgnacją roślin drzewiastych.

W czasach kryzysu klimatycznego miasta po prostu nie stać na model „wyprodukuj i wyrzuć”. Potrzebne jest myślenie długofalowe – takie, w którym materiały krążą, a nie znikają po jednym użyciu. I właśnie tu pojawia się gospodarka obiegu zamkniętego.

Zobacz również:

• Zamknąć obieg, otworzyć myślenie, Zieleń Miejska nr 5/2026

Gospodarka obiegu zamkniętego

GOZ, czyli gospodarka obiegu zamkniętego, to sposób myślenia o produktach i materiałach, w którym staramy się, aby nic się nie marnowało.

W tradycyjnym modelu gospodarki działa to tak:
weź – wyprodukuj – zużyj – wyrzuć
To tzw. model liniowy.

GOZ proponuje coś innego:
weź – użyj – napraw – użyj ponownie – przetwórz – użyj jeszcze raz
Celem jest ograniczenie ilości odpadów, oszczędzanie surowców (piasku, gliny, kamienia, drewna), zmniejszenie emisji CO₂ i wydłużenie życia materiałów.

W skrócie — GOZ to projektowanie świata tak, aby rzeczy miały drugie, trzecie i czwarte życie.

Obieg materiałów budowlanych

Obieg materiałów budowlanych to zastosowanie zasad GOZ w budownictwie i architekturze krajobrazu.

Materiały budowlane, takie jak cegła, beton, kostka brukowa czy drewno, nie muszą po rozbiórce trafiać na wysypisko. Mogą:

• zostać użyte ponownie w tej samej funkcji (np. cegła z rozbiórki wraca do budowy muru),

• zostać wykorzystane w nowej roli (np. stara kostka brukowa jako obrzeże rabaty),

• zostać przetworzone (np. gruz ceglany jako kruszywo pod ścieżkę).

W skrócie — Obieg materiałów budowlanych to planowanie tak, aby materiały krążyły w przestrzeni zamiast kończyć życie na składowisku.

Cykl życia chodnika

Przeanalizujmy cały cykl życia wybranego elementu, np. chodnika. Przy każdym etapie zastanowimy się co można zrobić, aby „zamknąć obieg”.

1. Wydobycie surowców

Standardowo:
Wydobycie piasku i żwiru do podbudowy ścieżki albo gliny do produkcji cegieł.

Alternatywa:
Zamiast sięgać po nowy surowiec, wykorzystujemy materiał z rozbiórki – np. kruszymy stary beton lub cegłę i używamy jako podbudowy pod alejki. Dzięki temu ograniczamy nowe wydobycie.

2. Przetwarzanie surowców

Standardowo:
Żwir jest przesiewany i sortowany na odpowiednie frakcje. Następnie wyrusza do miejsca, gdzie jest składowany i sprzedawany. Po zakupie ponownie wyrusza w drogę, na plac budowy.

Alternatywa:
Gruz pozyskany z rozbiórki starego placu zostaje na miejscu przetworzony na kruszywo i ponownie użyty w tej samej inwestycji – np. jako warstwa nośna pod nową nawierzchnię. Materiał nie wyjeżdża z miasta i nie trzeba sprowadzać nowego.

3. Produkcja materiałów budowlanych

Standardowo:
Z gliny wypala się nowe cegły, z betonu produkuje nową kostkę brukową.

Alternatywa:
Producent wykorzystuje w procesie materiał z recyklingu – np. dodaje do betonu kruszywo z rozbiórek albo wykorzystuje w całości materiały pozyskane z rozbiórki.

Ciekawostka: Średnia trwałość cegły wynosi 95-190 lat. W Holandii na ulicach miejskich ponownie wykorzystuje się 70–89% cegieł.

4. Montaż materiałów budowlanych

Standardowo:
Kostka brukowa jest układana na zaprawie cementowej, co utrudnia rozbiórkę bez zniszczenia.

Alternatywa:
Materiały są montowane na sucho (np. kostka na podsypce piaskowej), dzięki czemu w przyszłości można je łatwo zdjąć i ułożyć ponownie.

5. Użytkowanie w przestrzeni

Standardowo:
Materiał starzeje się, niszczeje i po latach kwalifikuje się do wymiany.

Alternatywa:
Zamiast wymiany – konserwacja i naprawa. Zamiast zrywać całą nawierzchnię, wymieniamy tylko uszkodzone elementy.

To dlatego tyle uwagi na zajęciach praktycznych poświęcamy konserwacji. Im dłużej materiał działa, tym mniejszy jego ślad środowiskowy.

6. Rozbiórka

Standardowo:
Nawierzchnia są burzone mechanicznie, materiał miesza się i traci wartość.

Alternatywa:
Zamiast burzenia – selektywny demontaż. Cegły są odzyskiwane w całości, kostka brukowa składowana, drewniane elementy oczyszczane i przygotowywane do ponownego montażu w innej części ogrodu.

7. Składowanie jako gruz (model liniowy)

Ten etap można uznać za porażkę systemu. Jeśli coś trafia na wysypisko, to znaczy, że po drodze coś poszło nie tak. Zanim coś wyrzucisz – zastanów się, czy na pewno nie da się tego wykorzystać ponownie.

Jak widzisz, każdy etap procesu budowlanego ma swoje wyzwania i każdy wymaga zastanowienia. W budowaniu GOZ dużą rolę odgrywają zarówno projektanci, jak i wykonawcy. Oraz wiele, wiele innych osób – technolodzy, audytorzy, zarządcy terenów zieleni, urzędnicy, pracownicy zakładów oczyszczania…

Więcej przykładów

Przenalizujmy więcej przykładów. Zwróć uwagę, że w architekturze krajobrazu poza „twardymi” materiałami budowlanymi mamy też zasoby „biologiczne”, jak ziemia czy biomasa, która może stać się odpadem lub cennym zasobem. To od nas zależy, jak ją wykorzystamy.

• Cegły z rozbiórki budynku mogą zostać oczyszczone i wykorzystane do budowy murku lub krawężnika.

• Rozdrobniona cegła z demontażu może stać się składnikiem nawierzchni mineralnej stosowanej na alejkach parkowych.

• Pnie drzew z wycinki mogą zostać użyte jako siedziska, elementy placu zabaw lub naturalne obrzeża ścieżek.

• Nadmiar ziemi z wykopów pod zbiornik retencyjny może posłużyć do modelowania pagórków lub wałów akustycznych na tym samym terenie.

• Drewniane elementy z demontażu pergoli mogą zostać wykorzystane do budowy hoteli dla owadów lub skrzynek lęgowych.

• Zdegradowana gleba może zostać zrekultywowana na miejscu poprzez fitoremediację (oczyszczanie przy użyciu roślin) i dodanie kompostu zamiast wymiany na nową.

• Modułowe podesty i donice używane w sezonowej aranżacji placu mogą być demontowane i przenoszone w inne lokalizacje.

• Fragmenty betonu z rozbiórki mogą zostać użyte jako elementy stabilizujące skarpy.

• Liście z parków mogą zostać przetworzone na kompost, który wraca do miejskich rabat jako nawóz.

• Beton z likwidowanego parkingu może zostać skruszony i wykorzystany jako podbudowa pod nowe alejki.

• Stara kostka brukowa może zostać zdemontowana, oczyszczona i ponownie ułożona w innej przestrzeni publicznej.

• Gabiony wypełnione lokalnym gruzem z rozbiórki mogą zastąpić nowe materiały konstrukcyjne w murach oporowych.

• Istniejący mur oporowy może zostać włączony w nowy projekt jako tło dla zieleni zamiast być wyburzony.

• Woda deszczowa zbierana z dachów może być magazynowana i używana do podlewania zieleni zamiast trafiać do kanalizacji.

• Elementy prefabrykowane z rozbieranej infrastruktury przemysłowej mogą zostać wykorzystane jako konstrukcje małej architektury w parku.

• Projektowanie elementów małej architektury w systemie modułowym pozwala na ich naprawę, wymianę części i wieloletnie użytkowanie bez konieczności wyrzucania całości.

Znajdziesz więcej przykładów? Napisz w komentarzu!

Jednym z filarów miast długowiecznych jest silna wspólnotowość ich mieszkańców. Jako gatunek plemienny potrzebujemy innych ludzi do szczęśliwego życia (…).

(…) wiemy już dziś, że survival of the fittest nie oznacza, iż przetrwają najsilniejsi, ale ci najlepiej dostosowani, czyli m.in. najlepiej kooperujący, empatyczni, skłonni do wymiany i wzajemnych adaptacji. Słowem — uspołecznieni.

Coraz częściej mówi się więc o potrzebie projektowania miast bliższych ludziom — takich, w których można bezpiecznie chodzić pieszo, korzystać z usług w swojej okolicy i spędzać czas w dobrze zaprojektowanej przestrzeni publicznej. W poniższym wpisie przedstawię Ci kilka haseł związanych z miastem przyjaznym, a zilustruję je przykładami z Barcelony.

Zobacz również:

• JURGA, Jo Hotel Ziemia. Żyć i mieszkać dobrze, Wydawnictwo Powergraph, Warszawa 2025

Walkable city

Walkable City, albo Walking City, to miasto zaprojektowane tak, aby większość codziennych spraw dało się załatwić pieszo. Chodzi o krótkie dystanse, bezpieczne chodniki i przejścia dla pieszych, zieleń oraz miejsca, po których po prostu chce się spacerować. W takim mieście pieszy jest traktowany jako pełnoprawny użytkownik przestrzeni, a nie przeszkoda dla samochodów.

W moim odczuciu Barcelona jest właśnie takim miastem. Są tam szerokie, często bardzo szerokie, chodniki, po których chodzi się wygodnie. Przejścia dla pieszych są gęsto rozmieszczone i bezpieczne. To miasto, po którym naprawdę dużo chodziłyśmy i było to bardzo przyjemne doświadczenie.

Miasto 15-minutowe

Z pojęciem Walkable City wiąże się pojęcie Miasta 15-minutowego. To koncepcja, w której podstawowe usługi niezbędne w codziennym życiu są dostępne w ciągu maksymalnie 15-minutowego spaceru lub przejażdżki rowerem. W idealnym układzie mówimy tu o pracy, szkole, przedszkolu, ale nawet jeśli to nieosiągalne, to przynajmniej sklepy, przychodnie, tereny zieleni czy obiekty kultury powinny być w pobliżu. Oczywiście nie zwalnia to z budowy dobrze rozwiniętej sieci komunikacji miejskiej, bo ludzie chcą też przemieszczać się do innych dzielnic i korzystać z ich oferty. Chodzi jednak o to, by podstawowe potrzeby były zapewnione na miejscu.

Barcelona jest zbudowana w bardzo charakterystyczny sposób. Widać to najlepiej na zdjęciach satelitarnych. Jest tam mnóstwo kwartałów o regularnych kształtach, a partery niemal wszędzie przeznaczone są na lokale usługowe. Tych lokali jest naprawdę bardzo dużo. Najczęściej są to małe sklepiki i punkty usługowe, takie jak fryzjerzy, pralnie czy kosmetyczki. Są też różnego rodzaju sklepy, nawet budowlane. To, co u nas występuje głównie w formie wielkich marketów budowlanych na obrzeżach miasta, tam funkcjonuje również w mniejszych punktach. Oczywiście nie wszystko jest dostępne, ale podstawowe potrzeby można zaspokoić na miejscu.

Superilla, czyli superblok

Skoro jesteśmy przy barcelońskich kwartałach, dochodzimy do superilli, czyli superbloków. To rozwiązanie urbanistyczne polegające na łączeniu kilku miejskich kwartałów w większą całość, wewnątrz której ogranicza się ruch samochodowy. Auta poruszają się głównie po obwodzie, a środek oddaje się pieszym, rowerzystom, zieleni i funkcjom społecznym. Dzięki temu ulice stają się cichsze, bezpieczniejsze i bardziej zielone.

I właśnie tutaj Barcelona przoduje – to pomysł, który tam się narodził, tam jest testowany i stamtąd zaczyna docierać do innych miast. Oczywiście nie oznacza to całkowitego wyeliminowania ruchu samochodowego. Mieszkańcy nadal mogą dojechać do swoich domów. Ulice funkcjonują, ale to, co kiedyś było dużym skrzyżowaniem przeznaczonym wyłącznie dla aut, dziś staje się miejscem, gdzie powstają place zabaw, tereny zieleni i przestrzenie spotkań.

Przestrzeń dospołeczna

Superbloki to przykłady przestrzeni dospołecznej. To przestrzeń, która sprzyja kontaktom między ludźmi i budowaniu relacji sąsiedzkich. Jest zaprojektowana tak, aby zachęcać do zatrzymania się, rozmowy i wspólnego spędzania czasu. Ważne są elementy takie jak ławki, zieleń, dobrze dobrana skala miejsca i poczucie bezpieczeństwa. To przestrzeń, która wspiera życie społeczne i wzmacnia więź mieszkańców z miejscem.

Zastanawiam się czy przestrzeń w Barcelonie jest projektowana dospołecznie i dlatego ludzie się spotykają, czy może Katalonki i Katalończycy mają tak silną potrzebę spotykania się, że w naturalny sposób wymuszają na projektantach przestrzeni rozwiązania, które temu sprzyjają.

Dwa razy byłam w Barcelonie w lutym, wcale nie w jakimś wyjątkowo ciepłym okresie, a jednak na ulicach wszędzie byli ludzie – do późnych godzin wieczornych. Na placach zabaw bawiły się dzieci, ludzie siedzieli przy stolikach kawiarnianych, tańczyli, bo w parku była scena do tego przeznaczona. Barcelończycy po prostu spędzają czas na ulicy. I na pewno dobrze zaprojektowana przestrzeń im w tym pomaga.

Oczywiście ważne jest, aby te spotkania były możliwe nie tylko dla najmłodszych i najzdrowszych mieszkańców, ale dla wszystkich. I tu pojawia się kolejne pojęcie, które łatwo wyjaśnić na przykładzie Barcelony – dostępność.

Dostępność

Dostępność w mieście oznacza możliwość korzystania z przestrzeni, usług i transportu przez wszystkie użytkowniczki i użytkowników, niezależnie od wieku, sprawności czy sytuacji życiowej. Dotyczy to między innymi braku barier architektonicznych, czytelnej informacji, bezpiecznych tras i wygodnych połączeń. To pojęcie szersze niż tylko potrzeby osób z niepełnosprawnościami – chodzi o komfort i samodzielność jak najszerszej grupy mieszkańców.

W Barcelonie widać to na przykład w obniżonych krawężnikach przy przejściach dla pieszych, szerokich i wygodnych chodnikach, dostępnych placach zabaw i plażach, o których pisałam we wpisie W poszukiwaniu cienia. Pisałam tam również o schronach klimatycznych, czyli miejscach, które zapewniają ulgę w czasie ekstremalnych upałów.

Zieleń

Zieleń w mieście to nie tylko estetyka, ale jeden z kluczowych elementów wpływających na jakość życia. Drzewa dają cień, obniżają temperaturę w czasie upałów, tłumią hałas i poprawiają jakość powietrza, ale równie ważne jest to, że pomagają się wyciszyć i odpocząć.

Z perspektywy społecznej zieleń tworzy naturalne miejsca spotkań. To w parkach i na zielonych skwerach ludzie siadają obok siebie, rozmawiają, spędzają czas z dziećmi czy sąsiadami. Ławka pod drzewem staje się pretekstem do zatrzymania się i bycia razem w przestrzeni publicznej.

Miasto przyjazne to miasto, w którym kontakt z naturą jest dostępny na co dzień, a nie tylko od święta. Dobrze zaprojektowana zieleń jest przestrzenią otwartą i dostępną dla wszystkich, niezależnie od wieku czy sytuacji materialnej. Dzięki temu wzmacnia poczucie wspólnoty i sprawia, że miasto staje się miejscem, w którym naprawdę chce się żyć.

Aby zobrazować jak różnorodna jest zieleń w Barcelonie zapraszam na szybki przegląd w ramach Zieleń Miejska Challenge. Na playliście na YT znajdziesz również Kraków, Budapeszt i Sztokholm.

Zobacz również:

• Kolumny Gaudiego i kamienny las

• Krzywa łańcuchowa w pracach Gaudiego

• Gaudi’s Sagrada Familia. A monument to nature

Zachęcam też do dyskusji: Czy budowa Sagrady powinna być kontynuowana?